Żaden suplement nie sprawia, że stosowanie sterydów anabolicznych staje się bezpieczne, i nie ma wystarczających dowodów, by polecać suplementy jako ochronę przed ich powikłaniami. W holenderskim badaniu HAARLEM u 100 mężczyzn w trakcie cyklu ciśnienie skurczowe rosło średnio o 6,87 mmHg, cholesterol LDL, czyli frakcja lipoprotein o małej gęstości, o 0,45 mmol/l, a cholesterol HDL, frakcja lipoprotein o dużej gęstości, spadał o 0,40 mmol/l [1]. Podstawą ograniczania szkód są więc badania krwi, pomiar ciśnienia i lekarz, któremu mówisz, co przyjmujesz. Opisując suplementy, trzymamy się dopuszczonych w UE oświadczeń zdrowotnych, a samo oświadczenie nie dowodzi korzyści podczas stosowania sterydów; dla preparatów reklamowanych jako ochrona wątroby, takich jak sylimaryna, N-acetylocysteina (NAC) czy kwas tauroursodeoksycholowy (TUDCA), brakuje kontrolowanych badań u ludzi, które pokazywałyby, że zapobiegają uszkodzeniu wątroby w trakcie stosowania sterydów.
Świat Supli sprzedaje suplementy diety, nie sterydy, i nie zachęca do ich stosowania. Jeśli masz żółte oczy lub skórę, ból w klatce piersiowej albo wzwód trwający ponad 3–4 godziny, przejdź od razu do objawów alarmowych.
Spis treści
1. Suplementy na cyklu w skrócie: co sprawdzić i co ma sens
Najważniejsze na cyklu jest to, co da się zmierzyć: ciśnienie, lipidogram, morfologia z hematokrytem, czyli udziałem krwinek czerwonych w objętości krwi, oraz enzymy wątrobowe. Suplement może być najwyżej dodatkiem do tych kontroli, co pokazuje tabela.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Obszar | Co zmierzyć | Co może wspierać (oświadczenie UE) | Czego nie robić |
|---|---|---|---|
| Serce i cholesterol | Ciśnienie, lipidogram | Omega-3: EPA i DHA a prawidłowe funkcjonowanie serca [2] | Nie licz, że omega-3 przywróci HDL |
| Krew | Morfologia z hematokrytem | Brak dopuszczonego oświadczenia o obniżaniu hematokrytu po sterydach | Nie bierz aspiryny na własną rękę [3] |
| Wątroba | ALT i AST (aminotransferazy), GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza), bilirubina | Cholina: prawidłowe funkcjonowanie wątroby [2]; brak dopuszczonego oświadczenia dla sylimaryny, NAC i TUDCA | Nie odkładaj wizyty przy żółtaczce |
| Skóra i trądzik | Ocena dermatologa | Cynk: zdrowa skóra [2] | Nie stosuj izotretynoiny bez lekarza [3] |
| Sen | Obserwacja snu, nastroju | Melatonina 1 mg przed snem: krótszy czas zasypiania [2] | Nie mieszaj leków nasennych bez lekarza |
| Ścięgna i stawy | Ból przeciążeniowy jako sygnał | Witamina C: produkcja kolagenu dla chrząstek i kości [2] | Nie trenuj ciężko mimo bólu ścięgna |
| Trening | Postępy, regeneracja | Białko, kreatyna, witamina D [2] | Nie traktuj ich jako zamiennika sterydu |
Tabela opiera się na danych opisanych w kolejnych sekcjach i na wykazie oświadczeń zdrowotnych z rozporządzenia 432/2012 [2]. Produkty z tych grup znajdziesz w sklepie Świat Supli, m.in. w kategorii omega-3; karty konkretnych produktów są przy sekcjach, których dotyczą.
2. Czy suplementy chronią przed skutkami sterydów?
Brakuje wystarczających dowodów klinicznych, aby zalecać suplementy jako ochronę przed powikłaniami stosowania sterydów anabolicznych. Dane o sylimarynie, N-acetylocysteinie (NAC), TUDCA i fosfolipidach pochodzą z badań u chorych na inne choroby wątroby [4] [5] [6] [7] [8]. Przegląd kliniczny holenderskich lekarzy z poradni dla użytkowników sterydów opisuje praktyki samoleczenia stosowane przez użytkowników i zaznacza, że część z nich nie działa albo szkodzi, na przykład aspiryna, która nie obniża hematokrytu, a zwiększa ryzyko krwawień [3].
Jest też problem, na który żaden suplement nie odpowiada: skład preparatów z nielegalnego rynku. W badaniu HAARLEM przeanalizowano 272 próbki sterydów przyniesionych przez uczestników i tylko 47% zawierało substancję podaną na etykiecie [9]. Osoba, która osłania wątrobę suplementem, często nie wie, co naprawdę przyjmuje.
3. Jakie badania robić na cyklu i po nim
Pomiary ciśnienia i badania krwi pozwalają wychwycić zmiany, które sterydy wywołują najczęściej: wzrost ciśnienia, LDL i hematokrytu oraz spadek HDL [1], a także wzrost enzymów wątrobowych [10]. W badaniu HAARLEM większość tych parametrów wróciła do wartości wyjściowych 3 miesiące po zakończeniu cyklu [1], ale autorzy zaznaczają, że wpływ na choroby serca w dłuższym czasie pozostaje niepewny [1].
- Serce i naczynia: pomiar ciśnienia w domu i lipidogram (HDL, LDL, trójglicerydy).
- Krew: morfologia z hematokrytem i hemoglobiną.
- Wątroba: ALT, AST, GGTP, bilirubina; w badaniu HAARLEM średnie ALT wzrosło w trakcie cyklu o 18,7 U/l [10]. ALT i AST mogą rosnąć także po intensywnym treningu siłowym: u zdrowych mężczyzn pozostawały podwyższone co najmniej 7 dni po jednej sesji [11], więc powiedz lekarzowi o treningu przed badaniem.
- Hormony po odstawieniu: testosteron, hormon luteinizujący (LH), hormon folikulotropowy (FSH), a przy planach rodzicielskich badanie nasienia.
Jak przygotować się do badań i jak czytać wyniki u osoby trenującej, opisujemy szczegółowo we wpisie o badaniach krwi a sterydach. Wyniki omów z lekarzem i powiedz mu wprost, co przyjmujesz.
4. Serce, ciśnienie i cholesterol na cyklu
Sterydy anaboliczne podnoszą ciśnienie i pogarszają profil lipidowy, a u osób stosujących je długo te zmiany wiąże się z przedwczesną miażdżycą i uszkodzeniem mięśnia sercowego [3]. W badaniu HAARLEM w trakcie cyklu ciśnienie skurczowe wzrosło średnio o 6,87 mmHg, a rozkurczowe o 3,17 mmHg, LDL o 0,45 mmol/l, hematokryt o 0,03 l/l, a HDL spadł o 0,40 mmol/l [1].
4.1. Omega-3: co wolno o nich powiedzieć
Kwasy EPA i DHA, czyli kwas eikozapentaenowy i dokozaheksaenowy z grupy omega-3, przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca; korzystne działanie występuje przy spożyciu 250 mg EPA i DHA dziennie [2]. Nie ma badań, które pokazywałyby, że omega-3 zapobiega spadkowi HDL albo zmianom w sercu wywołanym sterydami, więc to wsparcie ogólnego zdrowia serca, a nie ochrona przed cyklem. Jak omega-3 wpływa na trójglicerydy i kiedy potrzebny jest lek, opisujemy we wpisie o obniżaniu trójglicerydów; produkty znajdziesz w kategorii omega-3.
Świat Supli Omega 3 180/120, 240 kapsułek
Porcja: 1 kapsułka dziennie, czyli 180 mg EPA i 120 mg DHA z oleju rybiego; opakowanie wystarcza na 240 dni.
Dla kogo: dla osób, które rzadko jedzą tłuste ryby morskie i chcą zadbać o serce. Kapsułka dostarcza 300 mg EPA i DHA, czyli więcej niż 250 mg, przy których EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca [2]. Brakuje badań, które pokazywałyby, że omega-3 zapobiega spadkowi HDL wywołanemu sterydami.
Alergeny i ostrzeżenia: Zawiera olej rybi i żelatynę; według producenta może zawierać m.in. mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny uzgodnić suplementację z lekarzem.
4.2. Hematokryt: dlaczego nie aspiryna
Wysoki hematokryt to jeden z typowych skutków sterydów [1], a część użytkowników próbuje go obniżać aspiryną w małej dawce. Przegląd kliniczny z 2022 r. podaje, że aspiryna nie obniża hematokrytu, a zwiększa ryzyko krwawienia, zwłaszcza z wrzodów żołądka [3]. W dużym badaniu randomizowanym u ponad 19 tys. starszych, zdrowych osób poważne krwawienia zdarzały się częściej przy aspirynie niż przy placebo, bez zmniejszenia liczby chorób serca [12], a metaanaliza 13 badań potwierdziła większe ryzyko poważnych krwawień przy stosowaniu aspiryny w zapobieganiu [13]. Wysoki hematokryt wymaga lekarza, który zdecyduje o dalszym postępowaniu.
5. Wątroba na cyklu: co mówią badania o sylimarynie, NAC i TUDCA
Wątrobę najbardziej obciążają doustne sterydy 17α-alkilowane, czyli z grupą alkilową, najczęściej metylową, w pozycji 17α, która spowalnia ich rozkład w wątrobie [3] [14]. Mogą one wywołać cholestazę, czyli zastój żółci z żółtaczką i świądem, a długie stosowanie androgenów wiąże się też z guzami wątroby i plamicą wątrobową, czyli jamami wypełnionymi krwią w miąższu wątroby [15]. W hiszpańskim rejestrze polekowych uszkodzeń wątroby przypadki po sterydach wzrosły z mniej niż 1% wszystkich zgłoszeń w latach 2001–2009 do 8% w latach 2010–2013; dotyczyły głównie młodych mężczyzn, z żółtaczką i hospitalizacją [16]. Większość takich uszkodzeń ustępuje po odstawieniu sterydu, ale część skutków bywa trwała [14].
Wśród sterydów doustnych szczególnie obciążających wątrobę jest halotestin, który opisujemy we wpisie o halotestinie. Uszkodzenie wątroby zdarza się też po suplementach kulturystycznych z ukrytymi sterydami: w amerykańskiej serii 44 młodych mężczyzn z ciężką cholestazą wszyscy mieli żółtaczkę, a 71% trafiło do szpitala [17]. Dlatego kupuj suplementy w sklepach, które podają pełny skład i producenta.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Substancja | Co zbadano | Wynik | Kontrolowane badania zapobiegania u stosujących sterydy |
|---|---|---|---|
| Sylimaryna (ostropest plamisty) | 18 badań, 1088 chorych z alkoholową i wirusową chorobą wątroby [4]; metaanaliza u chorych na wątrobę [5] | Nie wykazano istotnego zmniejszenia śmiertelności ani powikłań; większość badań niskiej jakości [4]; niewielki spadek ALT i AST bez znaczenia klinicznego, przy niskiej jakości badań [5] | Brak |
| NAC (N-acetylocysteina) | Podawanie dożylne w szpitalu, 173 chorych z ostrą niewydolnością wątroby [6] | Przeżycie bez przeszczepu 40% wobec 27% przy placebo, korzyść tylko we wczesnym stadium zaburzeń świadomości; przeżycie ogółem bez istotnej różnicy [6] | Brak; badanie dotyczy leczenia w szpitalu, nie kapsułek |
| TUDCA | 199 chorych z pierwotnym żółciowym zapaleniem dróg żółciowych, porównanie z lekiem UDCA [7] | Podobny spadek fosfatazy alkalicznej (ALP), enzymu związanego z drogami żółciowymi, po 24 tygodniach, bez grupy placebo [7] | Brak |
| Niezbędne fosfolipidy (EPL, z lecytyny sojowej) | Przeglądy badań w stłuszczeniu wątroby [8] [18] | Wyniki korzystne, ale badania małe, a przeglądy powstały przy finansowaniu producentów [8] [18] | Brak |
Kwas ursodeoksycholowy (UDCA), lek na receptę pokrewny TUDCA, bywa stosowany przez lekarzy w cholestazie polekowej, ale w przeglądzie opisanych przypadków poprawę po nim odnotowano tylko w 2 z 6 przypadków uszkodzenia po sterydach [19]. Dla sylimaryny, karczocha, NAC, TUDCA i fosfolipidów nie ma w UE dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych o wątrobie [2]. Uczciwy wniosek: unikanie sterydów doustnych ogranicza ryzyko ich działania na wątrobę. Badania enzymów i szybka konsultacja przy objawach pomagają wykryć uszkodzenie, ale nie zapobiegają mu ani nie gwarantują bezpieczeństwa; kapsułka tego nie zmienia.
5.1. Cholina: jedyne dopuszczone oświadczenie o wątrobie
W wykazie oświadczeń UE jedyne oświadczenie o wątrobie ma cholina: pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby, jeśli porcja zawiera co najmniej 82,5 mg choliny [2]. To oświadczenie o zwykłej pracy wątroby; brakuje badań, które pokazywałyby, że cholina chroni przed skutkami sterydów, a przy żółtaczce czy świądzie potrzebny jest lekarz, nie suplement.
Świat Supli Cholina 500 mg, 60 kapsułek
Porcja: 2 kapsułki rano z posiłkiem, czyli 500 mg choliny z dwuwinianu choliny (VitaCholine); opakowanie wystarcza na 30 dni.
Dla kogo: dla osób, które chcą zadbać o wątrobę produktem z dopuszczonym oświadczeniem, a nie z obietnicą oczyszczania czy regeneracji. Cholina pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby; porcja zawiera 500 mg choliny, czyli więcej niż wymagane 82,5 mg [2]. Brakuje badań, które pokazywałyby, że cholina chroni przed skutkami sterydów.
Alergeny i ostrzeżenia: Kapsułka roślinna; według producenta produkt może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem. Przy chorobach wątroby lub nerek, trimetyloaminurii (zespole rybiego zapachu) albo przyjmowaniu leków najpierw porozmawiaj z lekarzem.
Suplement diety nie zastąpi zróżnicowanej diety i zdrowego trybu życia. Karty pokazują produkty z oferty Świata Supli.
6. Trądzik i skóra na cyklu
Trądzik to jeden z najczęstszych widocznych skutków sterydów: w badaniu HAARLEM lekarz stwierdził go u 29% uczestników pod koniec cyklu wobec 13% na starcie [3], a przegląd dermatologiczny szacuje go na około połowę osób nadużywających sterydów, z ciężkimi postaciami włącznie [20]. Izotretynoina, po którą część użytkowników sięga bez lekarza, ma poważne działania niepożądane i jest silnie szkodliwa dla płodu, dlatego stosuje się ją tylko pod kontrolą dermatologa [3].
Cynk pomaga zachować zdrową skórę; to dopuszczone w UE oświadczenie zdrowotne dla produktów będących co najmniej źródłem cynku [2]. Brakuje badań nad cynkiem w trądziku po sterydach, więc nie zastąpi on leczenia ciężkich zmian.
Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek
Porcja: 2 kapsułki dziennie, w tym 15 mg cynku, 80 µg selenu, 6 mg witaminy B6 i 12 µg witaminy D; opakowanie wystarcza na 45 dni.
Dla kogo: dla dorosłych, których dieta jest uboga w witaminy i składniki mineralne, w tym cynk i selen, np. przy dużym ograniczeniu kalorii, i którzy wolą jeden preparat zamiast kilku; to, czy dieta pokrywa zapotrzebowanie, oceni dietetyk lub lekarz. Cynk pomaga zachować zdrową skórę; porcja dostarcza 15 mg cynku, czyli 150% referencyjnej wartości spożycia, co spełnia warunek źródła cynku [2]. Uwzględnij cynk z diety i ze wszystkich preparatów: górny tolerowany poziom spożycia dla dorosłych to łącznie 25 mg cynku dziennie i nie jest to zalecana dawka [21]. Produkt nie zastąpi leczenia trądziku u dermatologa.
Alergeny i ostrzeżenia: Według producenta produkt może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża zawierające gluten, jaja, skorupiaki i ryby. Zawiera witaminę A: nie stosuj go podczas leczenia izotretynoiną. Zawiera też żelazo: przy wysokim hematokrycie uzgodnij stosowanie z lekarzem. Przed dodaniem innych preparatów z cynkiem sprawdź łączną ilość cynku z diety i suplementów. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem.
7. Sen na cyklu i po odstawieniu
Problemy ze snem są częste: w norweskim badaniu 66% osób stosujących sterydy zgłaszało je jako skutek uboczny, a 38% sięgało po leki nasenne; sen był gorszy zwłaszcza w okresach odstawienia [22]. W małym badaniu prospektywnym po cyklu przybywało zdarzeń bezdechu w czasie snu, choć nie w stopniu, który autorzy uznali za klinicznie istotny u większości osób, a nasilenie bezsenności się nie zmieniło [23]. Jeśli bezsenności towarzyszy obniżony nastrój, zacznij od lekarza.
Melatonina pomaga w skróceniu czasu potrzebnego na zaśnięcie; korzystne działanie występuje przy spożyciu 1 mg melatoniny krótko przed pójściem spać [2]. Magnez pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych i przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia; to dopuszczone w UE oświadczenia zdrowotne dla produktów będących co najmniej źródłem magnezu [2]. Przytoczone oświadczenia nie są dowodem korzyści ani bezpieczeństwa łączenia tych składników ze sterydami.
Świat Supli Melatonina 1 mg, 90 kapsułek
Porcja: 1 kapsułka krótko przed snem, czyli 1 mg melatoniny; opakowanie wystarcza na 90 dni.
Dla kogo: dla dorosłych, którym trudno zasnąć; przy bezsenności trwającej dłużej lub po odstawieniu leków czy sterydów porozmawiaj z lekarzem. Melatonina pomaga w skróceniu czasu potrzebnego na zaśnięcie; korzystne działanie występuje przy spożyciu 1 mg melatoniny krótko przed pójściem spać [2]. Jeśli bezsenności towarzyszy obniżony nastrój, zacznij od lekarza.
Alergeny i ostrzeżenia: Otoczka z żelatyny wołowej; według producenta może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki. Nie łącz z lekami nasennymi ani uspokajającymi bez konsultacji z lekarzem. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem.
8. Ścięgna i stawy
Zerwanie ścięgna przebyło 22% doświadczonych kulturystów stosujących sterydy wobec 6% niestosujących, a zerwania w górnej połowie ciała zdarzały się wyłącznie w grupie ze sterydami [24]. W 26% przypadków zerwanie poprzedzał niespecyficzny ból w tej okolicy [24], więc ból ścięgna przy ciężkim treningu to sygnał do zmniejszenia obciążenia i wizyty u ortopedy, a nie do przeczekania.
Witamina C pomaga w prawidłowej produkcji kolagenu w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania chrząstek i kości [2]. W UE nie ma dopuszczonego oświadczenia o ścięgnach, a brakuje kontrolowanych badań, w których suplementy zapobiegałyby zerwaniom u osób stosujących sterydy.
Świat Supli Witamina C 1000 mg, 60 kapsułek
Porcja: 1 kapsułka do posiłku, czyli 1000 mg witaminy C; opakowanie wystarcza na 60 dni.
Dla kogo: dla trenujących ciężko, którzy chcą uzupełnić dietę w witaminę C. Witamina C pomaga w prawidłowej produkcji kolagenu w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania chrząstek i kości; kapsułka dostarcza znacznie więcej niż próg źródła witaminy C [2]. W UE nie ma dopuszczonego oświadczenia o ścięgnach.
Alergeny i ostrzeżenia: Kapsułka roślinna; według producenta produkt powstaje w zakładzie, w którym wykorzystuje się mleko, soję, jaja i orzechy. Według sklepu produktu nie powinny stosować osoby z kamicą nerkową lub skłonnością do kamieni nerkowych. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem.
9. Trening i dieta: białko, kreatyna, witamina D
Efekty treningu zależą od treningu, jedzenia i snu, także u osób stosujących sterydy. Białko przyczynia się do wzrostu i utrzymania masy mięśniowej, a witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni; oświadczenia te dotyczą produktów będących co najmniej źródłem odpowiednio białka lub witaminy D, a warunek ten nie jest indywidualnym zapotrzebowaniem ani zalecaną porcją [2]. Kreatyna zwiększa wydolność fizyczną w przypadku następujących po sobie krótkich serii bardzo intensywnych ćwiczeń; to oświadczenie dotyczy dorosłych wykonujących intensywne ćwiczenia, a korzystne działanie występuje przy spożyciu 3 g kreatyny dziennie [2]. Odżywki białkowe porównujemy w rankingu izolatów białka, a produkty znajdziesz w kategoriach odżywki białkowe i kreatyny. Kreatyna może podnosić stężenie kreatyniny we krwi, bo część kreatyny samoistnie przechodzi w kreatyninę; nie musi to oznaczać choroby nerek, ale powiedz lekarzowi, że ją przyjmujesz [25].
10. Po cyklu: hormony i powrót do formy
W badaniu HAARLEM u większości mężczyzn testosteron wracał do wartości wyjściowych w ciągu 3 miesięcy od zakończenia cyklu, ale rok od jego rozpoczęcia 11% wciąż miało niski testosteron [26], a spadek libido po cyklu zgłaszało 58% uczestników [10]. Co dzieje się z hormonami po odstawieniu, jakie ograniczenia mają dowody dotyczące samodzielnego PCT i jak wygląda leczenie prowadzone przez lekarza, opisujemy we wpisie o odbloku po cyklu (PCT), a o konkretnych substancjach w tekstach o nandrolonie i o sterydach anabolicznych i SARM-ach.
Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi oraz prawidłowej płodności [2], ale to oświadczenie dotyczy prawidłowego stanu organizmu i nie oznacza, że cynk przyspiesza powrót hormonów po sterydach. Popularne roślinne boostery testosteronu, takie jak buzdyganek, kozieradka czy ashwagandha, nie mają w UE dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych [2]. Przy długo utrzymującym się spadku libido, zmęczeniu czy obniżonym nastroju idź do endokrynologa.
11. Czego nie brać na własną rękę
- Aspiryny na wysoki hematokryt: nie obniża hematokrytu, a zwiększa ryzyko krwawień [3] [12] [13].
- Izotretynoiny na trądzik: tylko pod kontrolą dermatologa [3].
- Leków na receptę stosowanych w chorobach wątroby, nadciśnieniu czy przy wysokiej prolaktynie: dobiera je lekarz po badaniach [3] [19].
- Kilku preparatów z tym samym składnikiem naraz: łatwo przekroczyć bezpieczną ilość, na przykład cynku; jakich suplementów nie łączyć, opisujemy we wpisie o łączeniu suplementów.
- Suplementów kulturystycznych bez pełnego składu: mogą zawierać ukryte sterydy [17].
12. Objawy alarmowe: kiedy do lekarza
- zażółcenie skóry lub oczu, ciemny mocz, uporczywy świąd: pilnie do lekarza [15] [17],
- ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca, omdlenie: dzwoń pod 112,
- nagłe zaburzenia mowy lub widzenia, drętwienie albo osłabienie kończyn: dzwoń pod 112 bez względu na wynik ciśnienia,
- ciśnienie skurczowe powyżej 180 mmHg lub rozkurczowe powyżej 120 mmHg (wystarczy jedna z tych wartości) z bólem w klatce piersiowej, dusznością albo bólem głowy: dzwoń pod 112 [27],
- ciśnienie skurczowe powyżej 180 mmHg lub rozkurczowe powyżej 120 mmHg bez takich objawów: zmierz ponownie po kilku minutach spokoju, a jeśli wynik się utrzymuje, skontaktuj się z lekarzem jeszcze tego dnia [27],
- nagły ból ścięgna z trzaskiem i utratą siły: ortopeda tego samego dnia [24],
- wzwód trwający ponad 3–4 godziny, także bez bólu: natychmiast na szpitalny oddział ratunkowy [28],
- obniżony nastrój lub myśli samobójcze, zwłaszcza po odstawieniu: pilnie do lekarza albo psychiatry, a w nagłej sytuacji 112.
Jak wybrać suplementy na cyklu: podsumowanie
Zacznij od badań, a suplement wybieraj według składnika i jego ilości w porcji dziennej, nie według obietnic ochrony przed sterydami. Dopuszczone oświadczenia mają m.in. omega-3 przy co najmniej 250 mg EPA i DHA dziennie (serce), cholina przy co najmniej 82,5 mg w porcji (wątroba), cynk (skóra, płodność), melatonina 1 mg krótko przed snem (zasypianie) oraz białko i kreatyna (trening) [2]. Produkty znajdziesz w kategoriach Witaminy i zdrowie, omega-3 i odżywki białkowe, a zanim połączysz kilka preparatów, sprawdź, jakich suplementów nie łączyć.
13. Najczęstsze pytania o suplementy na cyklu
13.1. Jakie suplementy na cyklu testosteronu mają sens?
Brakuje wystarczających dowodów klinicznych, aby polecać suplementy jako ochronę przed powikłaniami stosowania sterydów. Legalne oświadczenia UE mają m.in. omega-3 (serce), cynk (skóra, prawidłowy poziom testosteronu), witamina D (mięśnie), melatonina (zasypianie), białko i kreatyna (trening) [2]; podstawą są badania krwi i ciśnienia [1].
13.2. Czy ostropest (sylimaryna) chroni wątrobę na cyklu?
Nie wykazano tego. U chorych na inne choroby wątroby nie wykazano, by sylimaryna istotnie zmniejszała śmiertelność [4], a spadek enzymów był niewielki i bez znaczenia klinicznego [5]; brakuje kontrolowanych badań, które pokazywałyby, że zapobiega uszkodzeniu wątroby u osób stosujących sterydy.
13.3. Czy NAC chroni wątrobę przed sterydami?
Brakuje takich badań u ludzi. Przywołane badanie Lee i wsp. dotyczyło NAC podawanego dożylnie w szpitalu przy ostrej niewydolności wątroby niezwiązanej z paracetamolem [6] i nie potwierdza skuteczności kapsułek w zapobieganiu uszkodzeniom wątroby po sterydach.
13.4. Czy TUDCA działa na cyklu?
Brakuje kontrolowanych badań zapobiegania uszkodzeniu wątroby u osób stosujących sterydy. TUDCA badano w chorobie dróg żółciowych w porównaniu z lekiem UDCA, bez placebo [7], a w części opisanych przypadków uszkodzenia wątroby po sterydach obserwowano poprawę podczas podawania UDCA, ale nie można ustalić, czy wynikała z działania leku [19].
13.5. Czy omega-3 podnosi HDL obniżony przez sterydy?
Brakuje badań, które by to pokazywały. EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca przy 250 mg dziennie [2], ale spadek HDL na cyklu [1] ocenia i leczy lekarz.
13.6. Jak obniżyć hematokryt na cyklu?
Decyzję podejmuje lekarz po badaniach. Aspiryna nie obniża hematokrytu i zwiększa ryzyko krwawień [3]; w badaniu HAARLEM średni hematokryt wrócił do wartości wyjściowej trzy miesiące po zakończeniu cyklu, a indywidualny wynik wymaga kontroli [1].
13.7. Czy testosteron w zastrzykach obciąża wątrobę?
Mniej niż sterydy doustne 17α-alkilowane, które najczęściej wiąże się z cholestazą [3] [14], ale w badaniu HAARLEM średnie ALT rosło w trakcie cykli z różnymi sterydami [10], więc enzymy wątrobowe warto kontrolować. Ten wynik nie pozwala przypisać wzrostu ALT samemu testosteronowi; ALT i AST mogą rosnąć także po intensywnym treningu, dlatego lekarz interpretuje je razem z pozostałymi wynikami i objawami.
14. Podsumowanie
- Żaden suplement nie czyni stosowania sterydów bezpiecznym, a na ochronę przed powikłaniami brakuje dowodów; w trakcie cyklu rosną ciśnienie, LDL i hematokryt, a spada HDL [1].
- Podstawą są badania: ciśnienie, lipidogram, morfologia z hematokrytem, enzymy wątrobowe, a po odstawieniu hormony [1] [10].
- Dla sylimaryny, NAC, TUDCA i fosfolipidów brakuje kontrolowanych badań zapobiegania uszkodzeniu wątroby u osób stosujących sterydy i nie ma dopuszczonych oświadczeń o wątrobie [4] [5] [6] [7] [2].
- Dopuszczone oświadczenia UE, które nie są dowodem korzyści przy sterydach, dotyczą m.in.: serca (omega-3), skóry i prawidłowego poziomu testosteronu (cynk), zasypiania (melatonina), chrząstek i kości (witamina C) oraz treningu (białko, kreatyna, witamina D) [2].
- Aspiryny, izotretynoiny i leków na receptę nie stosuj na własną rękę [3].
15. Źródła
- Smit D.L., Grefhorst A., Buijs M.M., de Hon O., den Heijer M., de Ronde W. Prospective study on blood pressure, lipid metabolism and erythrocytosis during and after androgen abuse. Andrologia 2022;54(4):e14372 (badanie prospektywne HAARLEM: 100 mężczyzn trenujących amatorsko, różne samodzielnie dobierane sterydy; pomiary przed cyklem, na jego końcu, 3 miesiące po nim i rok od rozpoczęcia; w trakcie cyklu ciśnienie skurczowe +6,87 mmHg, rozkurczowe +3,17 mmHg, LDL +0,45 mmol/l, HDL −0,40 mmol/l, hematokryt +0,03 l/l, po cyklu powrót do wartości wyjściowych; bez grupy kontrolnej, obserwacja roczna). europepmc.org/article/MED/35014715. Dostęp: 29.09.2026.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z 16.05.2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, pozycje: EPA i DHA (prawidłowe funkcjonowanie serca; żywność co najmniej będąca źródłem kwasów omega-3, informacja o korzystnym działaniu przy 250 mg EPA i DHA dziennie), cynk (zdrowa skóra, prawidłowy poziom testosteronu we krwi, prawidłowa płodność; co najmniej źródło cynku), witamina C (produkcja kolagenu dla chrząstek, kości i skóry; co najmniej źródło witaminy C), witamina D (funkcjonowanie mięśni; co najmniej źródło witaminy D), magnez (funkcje psychologiczne, zmęczenie; co najmniej źródło magnezu), białko (wzrost i utrzymanie masy mięśniowej; co najmniej źródło białka), kreatyna (wydolność w krótkich, bardzo intensywnych ćwiczeniach; 3 g kreatyny dziennie, dorośli wykonujący intensywne ćwiczenia), melatonina (skrócenie czasu zasypiania; 1 mg krótko przed snem), cholina (pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby; co najmniej 82,5 mg choliny na 100 g, 100 ml lub pojedynczą porcję). Warunki dla źródła składnika różnią się między składnikami (załącznik do rozporządzenia 1924/2006): dla witamin i składników mineralnych w suplementach to co najmniej 15% referencyjnej wartości spożycia w porcji dziennej (rozporządzenie 1169/2011), dla białka co najmniej 12% wartości energetycznej produktu z białka, a dla kwasów omega-3 osobne progi ilościowe. W wykazie brak oświadczeń dla sylimaryny, karczocha, NAC, TUDCA i fosfolipidów; oświadczenia dla substancji roślinnych czekają na ocenę. eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/432/oj/pol. Dostęp: 29.09.2026.
- Bond P., Smit D.L., de Ronde W. Anabolic-androgenic steroids: How do they work and what are the risks? Frontiers in Endocrinology 2022;13:1059473 (przegląd kliniczny lekarzy z poradni dla użytkowników sterydów: skutki uboczne, w tym trądzik, nadciśnienie, dyslipidemia, hepatotoksyczność sterydów 17α-alkilowanych, oraz praktyki samoleczenia, m.in. aspiryna i izotretynoina; przegląd narracyjny). europepmc.org/article/MED/36644692. Dostęp: 29.09.2026.
- Rambaldi A., Jacobs B.P., Gluud C. Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases. Cochrane Database of Systematic Reviews 2007;(4):CD003620 (przegląd systematyczny 18 badań randomizowanych, 1088 chorych z alkoholową lub wirusową chorobą wątroby; ostropest a placebo lub brak leczenia; brak istotnego wpływu na śmiertelność ogólną, powikłania i obraz histologiczny; niska jakość większości badań). europepmc.org/article/MED/17943794. Dostęp: 29.09.2026.
- de Avelar C.R., Pereira E.M., de Farias Costa P.R. i wsp. Effect of silymarin on biochemical indicators in patients with liver disease: Systematic review with meta-analysis. World Journal of Gastroenterology 2017;23(27):5004–5017 (17 badań w przeglądzie, 6 w metaanalizie, dorośli z chorobami wątroby; statystycznie istotny, lecz klinicznie nieistotny spadek ALT i AST, bez zmiany GGTP; duża niejednorodność i niska jakość badań). europepmc.org/article/MED/28785154. Dostęp: 29.09.2026.
- Lee W.M., Hynan L.S., Rossaro L. i wsp. Intravenous N-acetylcysteine improves transplant-free survival in early stage non-acetaminophen acute liver failure. Gastroenterology 2009;137(3):856–864 (badanie randomizowane: 173 chorych z ostrą niewydolnością wątroby niezwiązaną z paracetamolem, NAC dożylnie przez 72 godziny albo placebo; przeżycie bez przeszczepu po 3 tygodniach 40% wobec 27%, przeżycie ogółem 70% wobec 66% bez istotnej różnicy; korzyść wykazano u chorych z wczesną encefalopatią wątrobową stopnia I–II, nie w stopniach III–IV; leczenie szpitalne). europepmc.org/article/MED/19524577. Dostęp: 29.09.2026.
- Ma H., Zeng M., Han Y. i wsp. A multicenter, randomized, double-blind trial comparing the efficacy and safety of TUDCA and UDCA in Chinese patients with primary biliary cholangitis. Medicine (Baltimore) 2016;95(47):e5391 (badanie randomizowane: 199 chorych z pierwotnym żółciowym zapaleniem dróg żółciowych, TUDCA albo UDCA doustnie po 250 mg trzy razy dziennie przez 24 tygodnie (interwencja badawcza, nie zalecenie); spadek ALP o ponad 25% u 75,97% wobec 80,88%, bez istotnej różnicy; brak grupy placebo, inna choroba niż uszkodzenie po sterydach). europepmc.org/article/MED/27893675. Dostęp: 29.09.2026.
- Gundermann K.J., Gundermann S., Drozdzik M., Mohan Prasad V.G. Essential phospholipids in fatty liver: a scientific update. Clinical and Experimental Gastroenterology 2016;9:105–117 (przegląd narracyjny prac z lat 1988–2014 o fosfolipidach w stłuszczeniu wątroby; wsparcie redakcji i publikacji finansował producent preparatu; niska jakość dowodów). europepmc.org/article/MED/27217791. Dostęp: 29.09.2026.
- Smit D.L., de Hon O., Venhuis B.J., den Heijer M., de Ronde W. Baseline characteristics of the HAARLEM study: 100 male amateur athletes using anabolic androgenic steroids. Scandinavian Journal of Medicine and Science in Sports 2020;30(3):531–539 (charakterystyka wyjściowa kohorty HAARLEM; analiza laboratoryjna 272 próbek sterydów, z których 47% zawierało substancję z etykiety; skład próbek ustalono laboratoryjnie, a informacje o historii stosowania i części zachowań pochodziły z samoopisu). europepmc.org/article/MED/31663164. Dostęp: 29.09.2026.
- Smit D.L., Buijs M.M., de Hon O., den Heijer M., de Ronde W. Positive and negative side effects of androgen abuse. The HAARLEM study: a one-year prospective cohort study in 100 men. Scandinavian Journal of Medicine and Science in Sports 2021;31(2):427–438 (100 mężczyzn trenujących amatorsko, różne samodzielnie dobierane sterydy, obserwacja przez rok; średni wzrost ALT o 18,7 U/l, spadek libido po cyklu u 58%, zatrzymanie płynów 56%; bez grupy kontrolnej). europepmc.org/article/MED/33038020. Dostęp: 29.09.2026.
- Pettersson J., Hindorf U., Persson P. i wsp. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. British Journal of Clinical Pharmacology 2008;65(2):253–259 (15 zdrowych mężczyzn bez doświadczenia w treningu siłowym, jedna godzinna sesja podnoszenia ciężarów; AST, ALT, dehydrogenaza mleczanowa, kinaza kreatynowa i mioglobina istotnie wzrosły i pozostawały podwyższone co najmniej 7 dni, GGTP, fosfataza alkaliczna i bilirubina w normie; mała próba, jedna sesja). europepmc.org/article/MED/17764474. Dostęp: 30.09.2026.
- McNeil J.J., Wolfe R., Woods R.L. i wsp. Effect of Aspirin on Cardiovascular Events and Bleeding in the Healthy Elderly. New England Journal of Medicine 2018;379(16):1509–1518 (badanie randomizowane ASPREE: 19 114 osób bez chorób serca w wieku co najmniej 70 lat, a w USA osoby czarnoskóre i pochodzenia latynoskiego od 65 lat; aspiryna 100 mg dziennie albo placebo, mediana 4,7 roku; choroby serca 10,7 wobec 11,3 na 1000 osobolat bez istotnej różnicy, poważne krwawienia 8,6 wobec 6,2; populacja starsza niż typowy użytkownik sterydów). europepmc.org/article/MED/30221597. Dostęp: 29.09.2026.
- Zheng S.L., Roddick A.J. Association of Aspirin Use for Primary Prevention With Cardiovascular Events and Bleeding Events: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA 2019;321(3):277–287 (metaanaliza 13 badań randomizowanych, 164 225 osób bez chorób serca; poważne krwawienia 23,1 wobec 16,4 na 10 000 osobolat; brak danych dla osób z podwyższonym hematokrytem po sterydach). europepmc.org/article/MED/30667501. Dostęp: 29.09.2026.
- Petrovic A., Vukadin S., Sikora R. i wsp. Anabolic androgenic steroid-induced liver injury: An update. World Journal of Gastroenterology 2022;28(26):3071–3080 (przegląd narracyjny oparty głównie na opisach przypadków; charakterystyczna cholestaza po sterydach 17α-alkilowanych, zwykle ustępująca po odstawieniu, część skutków trwała). europepmc.org/article/MED/36051334. Dostęp: 29.09.2026.
- LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIH). Androgenic Steroids (NBK548931; kompendium kliniczne: cholestaza po syntetycznych androgenach, guzy wątroby i plamica wątrobowa przy długim stosowaniu). europepmc.org/article/MED/31644236. Dostęp: 29.09.2026.
- Robles-Diaz M., Gonzalez-Jimenez A., Medina-Caliz I. i wsp. Distinct phenotype of hepatotoxicity associated with illicit use of anabolic androgenic steroids. Alimentary Pharmacology and Therapeutics 2015;41(1):116–125 (rejestry polekowych uszkodzeń wątroby Hiszpanii i Ameryki Łacińskiej: 25 przypadków po sterydach, średni wiek 32 lata; udział w hiszpańskim rejestrze z poniżej 1% w latach 2001–2009 do 8% w latach 2010–2013; mała seria przypadków). europepmc.org/article/MED/25394890. Dostęp: 29.09.2026.
- Stolz A., Navarro V., Hayashi P.H. i wsp. Severe and protracted cholestasis in 44 young men taking bodybuilding supplements: assessment of genetic, clinical and chemical risk factors. Alimentary Pharmacology and Therapeutics 2019;49(9):1195–1204 (rejestr DILIN, USA: 44 mężczyzn ze średnią wieku 33 lata po suplementach kulturystycznych, w części z niezadeklarowanymi sterydami; żółtaczka u 100%, hospitalizacja 71%, bez zgonów; seria przypadków). europepmc.org/article/MED/30934130. Dostęp: 29.09.2026.
- Dajani A.I., Popovic B. Essential phospholipids for nonalcoholic fatty liver disease associated with metabolic syndrome: A systematic review and network meta-analysis. World Journal of Clinical Cases 2020;8(21):5235–5249 (10 badań, 22–324 uczestników, dorośli ze stłuszczeniem wątroby i cukrzycą lub otyłością, 4–72 tygodnie; większy spadek ALT przy fosfolipidach dodanych do leczenia przeciwcukrzycowego; małe badania, pisanie tekstu finansował producent). europepmc.org/article/MED/33269259. Dostęp: 29.09.2026.
- Robles-Díaz M., Nezic L., Vujic-Aleksic V., Björnsson E.S. Role of Ursodeoxycholic Acid in Treating and Preventing Idiosyncratic Drug-Induced Liver Injury. A Systematic Review. Frontiers in Pharmacology 2021;12:744488 (przegląd systematyczny 25 opisów przypadków i 8 serii; poprawa po UDCA w 2 z 6 przypadków uszkodzenia po sterydach; autorzy: projekt badań nie pozwala na pewne wnioski). europepmc.org/article/MED/34776963. Dostęp: 29.09.2026.
- Melnik B., Jansen T., Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft 2007;5(2):110–117 (przegląd dermatologiczny: trądzik u około 50% nadużywających sterydów, także postacie ciężkie; dane cytowane, nie z własnego badania). europepmc.org/article/MED/17274777. Dostęp: 29.09.2026.
- European Food Safety Authority. Overview on Tolerable Upper Intake Levels as derived by the Scientific Committee on Food (SCF) and the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA), wersja 8 z 2023 r. (górny tolerowany poziom spożycia cynku dla dorosłych: 25 mg dziennie ze wszystkich źródeł). efsa.europa.eu, UL summary tables. Dostęp: 29.09.2026.
- Klonteig S., Scarth M., Bjørnebekk A. Sleep pathology and use of anabolic androgen steroids among male weightlifters in Norway. BMC Psychiatry 2024;24(1):62 (68 mężczyzn stosujących lub stosujących w przeszłości sterydy i 58 trenujących bez sterydów; problemy ze snem jako skutek uboczny u 66%, leki nasenne u 38%, gorszy sen w okresach odstawienia; kwestionariusze, mała próba). europepmc.org/article/MED/38254047. Dostęp: 29.09.2026.
- Verdegaal T.J., Peeters W., Bond P. i wsp. Effect of androgen abuse on sleep apnea in men: a prospective cohort study. Journal of Endocrinological Investigation 2026 (publikacja online przed wydaniem drukiem; 23 mężczyzn, pomiar domowym urządzeniem przed cyklem, w jego trakcie i około 3 miesiące po nim; niewielki wzrost wskaźników bezdechu po cyklu, bez zmiany nasilenia bezsenności; bardzo mała próba). europepmc.org/article/MED/42474687. Dostęp: 29.09.2026.
- Kanayama G., DeLuca J., Meehan W.P. i wsp. Ruptured Tendons in Anabolic-Androgenic Steroid Users: A Cross-Sectional Cohort Study. American Journal of Sports Medicine 2015;43(11):2638–2644 (badanie przekrojowe: 142 doświadczonych kulturystów w wieku 35–55 lat, 88 z co najmniej 2 latami stosowania sterydów i 54 niestosujących; zerwanie ścięgna 22% wobec 6%, w górnej połowie ciała 17% wobec 0%; ból poprzedzający w 26% zerwań; dane z wywiadu). europepmc.org/article/MED/26362436. Dostęp: 29.09.2026.
- Longobardi I., Gualano B., Seguro A.C., Roschel H. Is It Time for a Requiem for Creatine Supplementation-Induced Kidney Failure? A Narrative Review. Nutrients 2023;15(6):1466 (przegląd narracyjny badań klinicznych i opisów przypadków: suplementacja kreatyną może u części osób zwiększać stężenie kreatyniny w surowicy, bo kreatyna samoistnie przechodzi w kreatyninę, co nie musi oznaczać zaburzenia pracy nerek; badania kontrolowane z wiarygodną oceną czynności nerek nie potwierdziły ich uszkodzenia u zdrowych; brakuje badań u osób z chorobą nerek). europepmc.org/article/MED/36986197. Dostęp: 30.09.2026.
- Smit D.L., Buijs M.M., de Hon O., den Heijer M., de Ronde W. Disruption and recovery of testicular function during and after androgen abuse: the HAARLEM study. Human Reproduction 2021;36(4):880–890 (badanie prospektywne: 100 mężczyzn trenujących amatorsko, różne samodzielnie dobierane sterydy; testosteron po 3 miesiącach od końca cyklu bez istotnej różnicy wobec wartości wyjściowych, rok od rozpoczęcia niski testosteron u 11%, całkowita liczba plemników poniżej 40 mln u 34%; krótka obserwacja po cyklu). europepmc.org/article/MED/33550376. Dostęp: 29.09.2026.
- American Heart Association. Hypertensive crisis: when you should call 911 for high blood pressure (informacja dla pacjentów: ciśnienie powyżej 180/120 mmHg, postępowanie bez objawów i z objawami uszkodzenia narządów). heart.org, hypertensive crisis. Dostęp: 29.09.2026.
- NHS. Priapism (painful erections) (informacja dla pacjentów: erekcja trwająca ponad 3–4 godziny wymaga natychmiastowej pomocy na oddziale ratunkowym). nhs.uk, priapism. Dostęp: 30.09.2026.
Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.
