Objawy niedoboru selenu: kiedy potrzebna jest diagnostyka

Niedobór selenu często nie daje swoistych objawów: częste infekcje, zmęczenie czy bóle mięśni mają wiele przyczyn i same go nie rozpoznają [1] [2]. Opisane objawy dotyczą głównie określonych sytuacji: ból i tkliwość mięśni u osób długo żywionych dożylnie bez selenu, a razem z niedoborem jodu także wole i niedoczynność tarczycy [1]. Ciężki, długotrwały niedobór może sprzyjać chorobie mięśnia sercowego (choroba Keshan) i chorobie stawów u dzieci (choroba Kashina-Becka), ale w określonych regionach i przy współudziale innych czynników [1] [2]. Niedobór rozpoznaje lekarz na podstawie diety, chorób i badań. Zalecane spożycie selenu dla dorosłych poza ciążą i karmieniem to 55 µg dziennie (łącznie z całej diety, nie dawka suplementu); ze wszystkich źródeł razem nie należy przekraczać 255 µg dziennie [3] [4].

Spis treści

Dlaczego selen jest ważny?

Funkcje selenu w organizmie

Selen jest składnikiem selenoprotein, m.in. enzymów chroniących komórki przed stresem oksydacyjnym i dejodynaz, które przekształcają hormon tarczycy tyroksynę (T4) w aktywną trójjodotyroninę (T3) [3]. Unijny wykaz oświadczeń zdrowotnych dopuszcza dla selenu sześć funkcji: przyczynia się do prawidłowej spermatogenezy, pomaga w utrzymaniu zdrowych włosów i paznokci, w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego i tarczycy oraz w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym [5]. Gotowe preparaty porównasz w kategorii selen w sklepie Świat Supli, a formy selenu i porcje w rankingu suplementów z selenem. Szerzej o tym pierwiastku piszemy we wpisie selen: co to jest, gdzie występuje i na co pomaga.

Źródła selenu

Najwięcej selenu dostarczają ryby, owoce morza, podroby i jaja, a także orzechy brazylijskie [3] [2]. Zawartość selenu w zbożach i warzywach zależy od gleby, na której rosły, dlatego w krajach o glebach ubogich w selen dieta roślinna dostarcza go mniej [2]. Ile selenu ma jeden orzech i czym orzechy różnią się od suplementu, opisujemy w porównaniu orzechy brazylijskie czy suplement selenu.

Objawy niedoboru selenu

Brak selenu w organizmie rzadko daje jeden wyraźny objaw. U zdrowej osoby niewielki niedobór często nie powoduje dolegliwości, a objawy pojawiają się, gdy organizm jest dodatkowo obciążony, np. infekcją [2]. Poniżej opisujemy objawy niedoboru selenu opisane w podręcznikach medycznych i w zaleceniach instytucji.

Problemy z układem odpornościowym

Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego [5]. Najlepiej opisanym przykładem skutków jego braku jest choroba Keshan w rejonach Chin o bardzo ubogich w selen glebach: niedobór selenu zwiększa tam ryzyko wirusowego zapalenia i uszkodzenia mięśnia sercowego, głównie u dzieci i młodych kobiet [1]. Częste przeziębienia mają jednak wiele przyczyn, dlatego nie są dowodem na niedobór selenu.

Osłabienie mięśni

U osób długo żywionych dożylnie, bez dodatku selenu, opisano niedobór selenu z bólem i tkliwością mięśni, które ustępowały po podaniu selenometioniny [1]. Mięśniem, który cierpi przy ciężkim niedoborze, jest też serce, co pokazuje choroba Keshan [1].

Problemy z tarczycą

Ponieważ dejodynazy zależą od selenu, jego niedobór utrudnia wytwarzanie aktywnego hormonu tarczycy [3]. Razem z niedoborem jodu brak selenu może przyczyniać się do powstania wola i niedoczynności tarczycy [1]. Zależności między selenem, jodem i Hashimoto opisujemy we wpisie selen a tarczyca i Hashimoto.

Złe samopoczucie i zmęczenie

Przewlekłe zmęczenie i brak energii są objawem bardzo nieswoistym, o wielu możliwych przyczynach, i same nie wskazują na niedobór selenu. Jeśli zmęczenie trwa tygodniami, zacznij od wizyty u lekarza i podstawowych badań krwi, a nie od suplementu selenu.

Skóra, włosy i paznokcie

Selen pomaga w utrzymaniu zdrowych włosów i paznokci oraz w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym [5]. Nie ma natomiast dobrych badań, które pokazywałyby, że niedobór selenu przyspiesza starzenie się skóry czy powstawanie zmarszczek. Wypadanie włosów i łamliwe paznokcie są dobrze opisanym objawem nadmiaru selenu, nie jego braku [4] [3], dlatego przy takich dolegliwościach nie zwiększaj dawki na własną rękę.

Płodność u mężczyzn

Selen przyczynia się do prawidłowej spermatogenezy [5], a niedobór selenu wiąże się z niepłodnością męską [2]. Problemy z zajściem w ciążę wymagają diagnostyki obojga partnerów u lekarza.

Kto jest narażony na niedobór selenu?

Ryzyko jest większe w kilku grupach [2] [1]:

• osoby mieszkające w rejonach o glebach ubogich w selen,
• osoby dializowane z powodu niewydolności nerek,
• osoby żyjące z HIV,
• osoby długo żywione dożylnie.

Mniej selenu dostarcza też dieta uboga w ryby, owoce morza, jaja i podroby, bo to jego najlepsze źródła [3]. Dane przytoczone w polskich normach (Flynn i wsp., 2009, badania europejskie) podają średnie spożycie selenu w Polsce 37,9 µg dziennie u kobiet i 62,2 µg u mężczyzn, przy zalecanych 55 µg [3]. To średnie sprzed lat, które nie pokazują, jaka część osób ma za mało selenu ani ilu z nich ma niedobór.

Jak sprawdzić niedobór selenu?

Stężenie selenu w surowicy lub osoczu krwi pokazuje jego bieżące spożycie, z ostatnich tygodni [2]. Badanie nie jest rutynowe, dlatego lekarz ocenia niedobór także na podstawie diety, chorób i objawów [1]. Badanie selenu we krwi warto omówić z lekarzem, zwłaszcza przy chorobach tarczycy, dializach lub długim żywieniu dożylnym.

Jak zapobiegać niedoborowi selenu?

Zrównoważona dieta bogata w selen

Jedz regularnie ryby i owoce morza, jaja i produkty pełnoziarniste [3]. Orzechy brazylijskie mają bardzo dużo selenu, ale jego ilość w jednym orzechu bardzo się różni zależnie od regionu uprawy [2]. Dlatego nie dają przewidywalnej dawki i nie powinny służyć do samodzielnego dawkowania selenu przy podejrzeniu niedoboru.

Suplementacja selenu

O suplemencie selenu warto decydować po ocenie całej diety (ilości i częstości jedzenia ryb, owoców morza, jaj, podrobów i produktów zbożowych) oraz sytuacji zdrowotnej, najlepiej z lekarzem lub dietetykiem, zwłaszcza w grupach ryzyka albo gdy lekarz stwierdził niski poziom selenu. Jeśli chcesz uzupełnić selen razem z innymi witaminami i składnikami mineralnymi, wybierz Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek: dzienna porcja 2 kapsułek ma 80 µg selenu, a także cynk i jod [6]. Jeśli wolisz preparat z samym selenem, Aliness Selenian (IV) Sodu 100 µg ma selen w postaci nieorganicznej, 100 µg w tabletce [7], a Swanson Selen SeLECT 100 µg w postaci organicznej, L-selenometioniny, 100 µg w kapsułce [8]. Zalecane spożycie selenu w polskich normach wynosi 60 µg dziennie w ciąży i 70 µg podczas karmienia piersią (łącznie z całej diety, nie dawka suplementu), a kobiety w tych okresach przed włączeniem suplementu selenu powinny skonsultować się z lekarzem [3] [8].

Unikanie nadmiaru selenu

Górny tolerowany poziom spożycia selenu dla dorosłych to 255 µg dziennie ze wszystkich źródeł razem: diety, orzechów brazylijskich i suplementów [4]. Bierz jeden preparat z selenem naraz i sprawdź, czy selenu nie ma już w Twojej multiwitaminie. Regularne przekraczanie tego poziomu zwiększa ryzyko działań niepożądanych, ale samo nie jest rozpoznaniem zatrucia. Przewlekły nadmiar selenu (selenoza) może dawać m.in. wypadanie włosów, łamliwość paznokci, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wysypkę i czosnkowy zapach oddechu [3] [4]; kolejność i nasilenie objawów bywają różne.

Podsumowanie

• Niedobór selenu często nie daje swoistych objawów; opisane skutki dotyczą określonych grup i regionów, a ciężki niedobór może sprzyjać chorobom serca i stawów [1] [2].
• Częste infekcje i zmęczenie nie pozwalają rozpoznać niedoboru, a rozpoznanie stawia lekarz na podstawie diety, chorób i badania krwi [2].
• Zalecane spożycie dla dorosłych poza ciążą i karmieniem to 55 µg dziennie (60 µg w ciąży, 70 µg przy karmieniu) z całej diety; ze wszystkich źródeł nie należy przekraczać 255 µg [3] [4].

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.