Gdy stres trwa miesiącami, kortyzol zwykle się nie wyczerpuje, tylko zmienia rytm: na początku jego wydzielanie rośnie, z czasem może słabnąć, a profil dobowy bywa spłaszczony [1]. W jednym małym badaniu osoby deklarujące duży stres w pracy w ostatnim tygodniu miały średnio o 23 procent niższe stężenie DHEA-S (siarczanu dehydroepiandrosteronu) niż osoby z małym stresem; badanie nie wykazało przyczyny ani zmian stężenia w czasie [2]. Koncepcja zmęczenia nadnerczy nie jest rozpoznaniem medycznym: przegląd 58 badań nie potwierdził takiej choroby i nie uznają jej endokrynolodzy [3] [4]. Pomagają ogólne zasady zdrowia (sen, regularny ruch, mniej alkoholu) oraz techniki radzenia sobie ze stresem, które w badaniach zmniejszały odczuwany stres; suplementy, takie jak magnez czy witaminy z grupy B, mogą najwyżej uzupełnić niedostateczną podaż w diecie, a DHEA jest w Polsce dostępny jako lek, nie jako sposób na stres [5] [6] [7] [8] [9].
Aktualizacja 3.10.2026: tekst przebudowany na podstawie przeglądów badań i wytycznych, nowy tytuł, sekcja o tym, kiedy iść do lekarza, i nowe zdjęcia.
Najpierw zestawienie popularnych twierdzeń z wynikami badań; dalej wyjaśniamy szczegóły, objawy alarmowe i rolę suplementów.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Twierdzenie | Co pokazują badania | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Długotrwały stres wyczerpuje nadnercza | Przegląd 58 badań nie znalazł dowodów na zmęczenie nadnerczy jako chorobę [3] | Zmęczenie jest realne, ale jego przyczyny trzeba szukać gdzie indziej |
| Przy przewlekłym stresie kortyzol jest zawsze wysoki | Na początku stresu rośnie, z czasem może maleć; zależy od rodzaju obciążenia [1] | Jeden wynik kortyzolu nie mówi, jak silny jest czyjś stres |
| Stres zabiera pregnenolon i dlatego spada DHEA (hipoteza kradzieży pregnenolonu) | Kortyzol i DHEA powstają w różnych warstwach kory nadnerczy, a oba szlaki pobudza kortykotropina (ACTH), hormon przysadki [10] | To uproszczenie, a nie potwierdzony mechanizm |
| Test ze śliny wykryje zmęczenie nadnerczy | Testy na zmęczenie nadnerczy nie opierają się na wiarygodnych badaniach [4] | Badania dobiera lekarz do konkretnego podejrzenia |
| Niskie DHEA-S trzeba uzupełnić tabletką DHEA | DHEA-S naturalnie spada z wiekiem [11]; 2 lata DHEA u starszych osób nie dały korzyści w sile, składzie ciała ani jakości życia [12] | DHEA to lek z przeciwwskazaniami, nie środek na stres |
| Suplement odbuduje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) | W UE nie ma takiego oświadczenia; magnez, witaminy B i C mają oświadczenia o zmęczeniu i układzie nerwowym [13] | Suplement może uzupełnić dietę, nie zastąpi snu ani leczenia |
Spis treści
1. Co się dzieje z kortyzolem, gdy stres trwa miesiącami
Przy długotrwałym stresie kortyzol nie rośnie bez końca: jego wydzielanie zmienia się w czasie i zależy od rodzaju obciążenia [1]. Sygnał biegnie osią HPA (podwzgórze, przysadka, nadnercza): podwzgórze wydziela kortykoliberynę (CRH), przysadka hormon adrenokortykotropowy, czyli kortykotropinę (ACTH), a kora nadnerczy kortyzol, który po ustaniu zagrożenia hamuje ten łańcuch. W zdrowym rytmie kortyzol jest najwyższy rano, dodatkowo rośnie w ciągu 30 do 45 minut po przebudzeniu i spada do najniższego poziomu w nocy [14]. Podstawy, czyli czym jest kortyzol, jakie są objawy jego nadmiaru i jak wygląda badanie, opisuje nasz poradnik o kortyzolu.
Metaanaliza Millera, Chen i Zhou z 2007 roku obejmująca badania nad przewlekłym stresem u ludzi pokazała, że aktywność osi HPA jest podwyższona na początku trudnej sytuacji, a z upływem czasu maleje. Stres niekontrolowany, traumatyczny lub zagrażający zdrowiu wiązał się z wysokim i płaskim profilem dobowym, czyli bez wyraźnego porannego szczytu i nocnego spadku. Kortyzol był też wyższy przy silnym subiektywnym napięciu, a niższy u osób z zespołem stresu pourazowego [1]. Dlatego u kogoś zestresowanego od roku poranny kortyzol może wyjść niski, normalny albo wysoki, a pojedynczy wynik niewiele mówi.
Bruce McEwen nazwał koszt takiego stanu obciążeniem allostatycznym: chodzi o sytuację, w której układy stresu są pobudzane zbyt często, nie wyłączają się po ustaniu zagrożenia albo reagują nieadekwatnie [15]. Ważną rolę gra sen. U zdrowych młodych mężczyzn już jedna noc skróconego lub nieprzespanego snu podniosła wieczorny kortyzol następnego dnia o 37 i 45 procent i opóźniła jego nocny spadek o co najmniej godzinę [16]. Niedosypianie i stres wzmacniają się więc nawzajem.
Suplementy kojarzone ze stresem znajdziesz w sklepie Świat Supli w kategorii suplementy na stres i nerwy. Żaden z nich nie zastąpi snu ani leczenia, a co naprawdę ma podstawy w badaniach, opisujemy w sekcji 6.
2. DHEA i DHEA-S: co to jest i jak zmienia się przy stresie

DHEA (dehydroepiandrosteron) i jego siarczan DHEA-S to hormony kory nadnerczy, z których organizm może wytwarzać m.in. testosteron i estrogeny; we krwi bada się zwykle DHEA-S [17]. Jego stężenie zależy przede wszystkim od wieku. W badaniu ponad 1400 osób DHEA-S był najwyższy u mężczyzn w wieku 20 do 24 lat, a u kobiet 15 do 19 lat, a potem stale spadał; po 70. roku życia u mężczyzn wynosił średnio około jednej piątej wartości szczytowej [11]. DHEA-S naturalnie maleje z wiekiem, dlatego wynik porównuje się z zakresem dla wieku i płci; wyniku poniżej tego zakresu nie należy automatycznie przypisywać starzeniu ani stresowi, bo niski DHEA-S zdarza się też przy chorobach nadnerczy lub przysadki [17].
Związek ze stresem pokazują nieliczne badania. W badaniu Lennartsson i wsp. z 2013 roku u 41 osób deklarujących duży stres w pracy w ostatnim tygodniu DHEA-S był średnio o 23 procent niższy niż u 40 osób bez stresu, po uwzględnieniu wieku [2]. U pacjentów z klinicznym wypaleniem DHEA-S był niższy o 25 procent tylko w grupie 25 do 34 lat; w starszych grupach różnicy nie było [18]. W teście stresu w laboratorium osoby z wyższym stresem w pracy miały słabszy wzrost DHEA-S i wyższy stosunek wydzielania kortyzolu do DHEA-S [19]. To badania obserwacyjne na małych grupach, więc nie dowodzą, że stres jest przyczyną niskiego DHEA-S.
W internecie popularna jest niepotwierdzona hipoteza kradzieży pregnenolonu: stres miałby przekierowywać pregnenolon, wspólny prekursor hormonów, z DHEA na kortyzol. To uproszczenie. Kortyzol powstaje głównie w warstwie pasmowatej, a DHEA w warstwie siatkowatej kory nadnerczy; obie mają inne zestawy enzymów i obie odpowiadają na ACTH [10].
2.1. Stosunek kortyzolu do DHEA-S: co wiadomo, a czego nie
Stosunek kortyzolu do DHEA-S jest wskaźnikiem badawczym, a nie badaniem z ustaloną normą. W obserwacji 4255 weteranów armii USA przez 15 lat sam poranny kortyzol nie wiązał się ze śmiertelnością, natomiast wyższy DHEA-S wiązał się z mniejszą, a wyższy stosunek kortyzolu do DHEA-S z większą śmiertelnością ogólną [20]. Badanie dotyczyło mężczyzn, opierało się na jednym pomiarze i pokazuje związek, nie przyczynę. Obserwacja nie dowodzi, że podawanie DHEA zmniejsza śmiertelność. Dwuletnie badanie Naira i wsp. z 2006 roku z DHEA u starszych osób nie oceniało przeżycia, tylko skład ciała, siłę, wydolność, wrażliwość na insulinę i jakość życia, i żadnego z nich DHEA nie poprawił [12].
3. Zmęczenie nadnerczy: dlaczego to nie jest diagnoza
Zmęczenie nadnerczy (ang. adrenal fatigue) to koncepcja spoza medycyny, zgodnie z którą długotrwały stres miałby wyczerpywać nadnercza; badania tego nie potwierdzają [3]. Cadegiani i Kater w przeglądzie systematycznym z 2016 roku przejrzeli 3470 artykułów i wybrali 58 badań: 33 u osób zdrowych i 25 u osób z objawami. Najczęściej mierzono kortyzol po przebudzeniu, poranną odpowiedź kortyzolową i rytm kortyzolu w ślinie. Wyniki były niemal systematycznie sprzeczne, a autorzy stwierdzili, że nie ma dowodów na istnienie takiej choroby [3].
Amerykańskie towarzystwo endokrynologiczne Endocrine Society pisze wprost, że nie ma naukowego dowodu na zmęczenie nadnerczy, a testy reklamowane jako wykrywające ten stan, także ze śliny, nie opierają się na wiarygodnych badaniach. Ostrzega też, że hormony nadnerczy przyjmowane bez potrzeby mogą zahamować pracę własnych nadnerczy. Podobne objawy mogą wynikać z rzeczywistej niedoczynności nadnerczy, depresji, obturacyjnego bezdechu sennego i innych chorób [4]. Twoje zmęczenie jest prawdziwe, tylko jego przyczyna zwykle ma inną nazwę i inne leczenie.
4. Kiedy to nie stres, tylko choroba: objawy alarmowe i badania
Do lekarza warto iść, gdy zmęczenie trwa tygodniami mimo snu i odpoczynku, a pilnie, gdy pojawiają się objawy chorób nadnerczy. Niedoczynność kory nadnerczy, w tym choroba Addisona, daje narastające zmęczenie i osłabienie, chudnięcie i brak apetytu, nudności, bóle brzucha, niskie ciśnienie z zawrotami głowy przy wstawaniu, apetyt na słone, a w postaci pierwotnej ciemnienie skóry [21]. Gwałtowne osłabienie z wymiotami, silnym bólem brzucha, spadkiem ciśnienia i splątaniem może oznaczać przełom nadnerczowy; wtedy dzwoń pod 112 [21].
Nadmiar kortyzolu, czyli zespół Cushinga, podejrzewa się m.in. przy łatwym powstawaniu siniaków, zaczerwienieniu twarzy, osłabieniu mięśni ud i ramion oraz szerokich, sinofioletowych rozstępach [22]. Osoby przyjmujące przewlekle glikokortykosteroidy (np. prednizon) nie powinny ich odstawiać samodzielnie, bo grozi to polekową niedoczynnością nadnerczy [23].
Jakie badania zleca lekarz? Przy podejrzeniu niedoczynności nadnerczy wstępnie poranny kortyzol i ACTH we krwi, a do potwierdzenia test stymulacji kortykotropiną (ACTH) [21]. Przy podejrzeniu nadmiaru kortyzolu jedno z trzech badań: dobową zbiórkę moczu, kortyzol w ślinie pobranej późnym wieczorem albo test hamowania deksametazonem, a nieprawidłowy wynik potwierdza się drugim testem [22]. Wybór badania i interpretacja należą do lekarza; wynik komercyjnego testu reklamowanego jako profil stresu, zamówionego samodzielnie, nie zastępuje tej diagnostyki [4].
5. Co naprawdę pomaga przy przewlekłym stresie
Pomagają dwie grupy działań: ogólne zasady zdrowia, które wspierają regenerację (sen, ruch, mniej alkoholu), oraz techniki radzenia sobie ze stresem, które w badaniach z randomizacją zmniejszały odczuwany stres. Żadne z nich nie jest potwierdzonym sposobem na unormowanie kortyzolu czy DHEA-S. Endocrine Society w materiale o zmęczeniu nadnerczy wymienia podobny zestaw: rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu, ruch, zdrowe jedzenie i stałe pory snu [4].
- Sen co najmniej 7 godzin. Taką ilość zaleca konsensus towarzystw medycyny snu dla dorosłych w wieku 18 do 60 lat [5]. Stałe pory zasypiania i wstawania pomagają utrzymać dobowy rytm kortyzolu.
- Ruch 150 do 300 minut tygodniowo. WHO zaleca dorosłym tyle umiarkowanego wysiłku (albo 75 do 150 minut intensywnego) oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu [6]. Przy dużym zmęczeniu lepiej zacząć od spacerów niż od ciężkich treningów.
- Mniej alkoholu. W kohorcie ponad 3600 urzędników u mężczyzn kortyzol w ślinie był wyższy o 3 procent na każdą jednostkę alkoholu wypijaną tygodniowo, a u osób pijących dużo spadał wolniej w ciągu dnia [7]. To obserwacja, która nie dowodzi, że ograniczenie alkoholu obniży kortyzol, ale alkohol pity dla rozluźnienia nie jest sposobem na stres.
- Techniki radzenia sobie ze stresem i psychoterapia. W przeglądzie Cochrane z 2023 roku obejmującym 117 badań z randomizacją u pracowników ochrony zdrowia zarówno praca z myślami i emocjami (np. elementy terapii poznawczo-behawioralnej), jak i relaksacja czy ruch zmniejszały objawy stresu, a efekt mógł utrzymywać się do roku; pewność dowodów oceniono jako niską [8].
Gdy źródło stresu nie mija, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym lub psychologiem, a przy objawach depresji szukaj pomocy od razu.
6. Suplementy przy przewlekłym stresie: co ma podstawy, a co nie
Żaden suplement nie ma w UE oświadczenia, że obniża kortyzol, odbudowuje oś HPA albo leczy skutki stresu. Kilka witamin i minerałów ma natomiast dopuszczone oświadczenia o zmęczeniu i układzie nerwowym, a części składników roślinnych poświęcono małe badania [13]. Poniższa tabela pomaga ocenić, czego można oczekiwać od produktów z tej kategorii.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Składnik | Oświadczenie UE | Badania przy stresie | Na co uważać |
|---|---|---|---|
| Magnez | Układ nerwowy; zmniejszenie uczucia zmęczenia i znużenia [13] | Słabe dowody, głównie przy łagodnym lęku [24] | Policz łączną dawkę z kilku preparatów |
| Witaminy z grupy B (w tym kwas pantotenowy) | Zmęczenie, układ nerwowy; kwas pantotenowy: synteza i metabolizm hormonów steroidowych [13] | Mała poprawa w ocenie stresu w metaanalizie [25] | Witamina B6: łącznie najwyżej 12 mg dziennie [26] |
| Witamina C | Zmęczenie, układ nerwowy [13] | Brak oświadczenia o stresie; szczegóły w sekcji 6.2 | Kamica nerkowa: według karty produktu nie stosować |
| Ashwagandha | Brak | Małe badania z randomizacją, krótkie [27] | Wątroba, tarczyca, ciąża, leki [28] |
| Fosfatydyloseryna | Brak | Pojedyncze małe badania, efekt w podgrupach [29] | Często z soi (alergen) |
| DHEA (prasteron) | Nie dotyczy: w Polsce lek [9] | Brak korzyści w jakości życia [12] [30] | Przeciwwskazania hormonalne, doping [31] |
6.1. Magnez i witaminy z grupy B
Przy niedostatecznej podaży magnezu lub konkretnych witamin z grupy B suplement może uzupełnić dietę; dobór zależy od rzeczywistej podaży i potrzeb, a nie od samego odczuwania stresu. Nie są to środki na kortyzol. Magnez pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia [13]. Przegląd 18 badań u osób podatnych na lęk znalazł poprawę samopoczucia tylko w części z nich, a jakość dowodów oceniono jako słabą [24].
Kwas pantotenowy (witamina B5) przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych, witaminy D i niektórych neuroprzekaźników, a witaminy B2, B3, B6 i B12 do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia [13]. Nie oznacza to wzmocnienia nadnerczy. Young i wsp. w 2019 roku przejrzeli 16 badań (18 publikacji), w których podawano co najmniej trzy witaminy z grupy B przez minimum 4 tygodnie; do metaanalizy weszło 12 badań, a wynik dla stresu, oparty na 958 uczestnikach, wskazał małą poprawę (standaryzowana różnica średnich, SMD, 0,23), a dla lęku nie wykazano istotnego efektu [25]. Badano różne mieszanki i dawki, część preparatów zawierała też inne witaminy i składniki mineralne, więc wyniku nie można przypisać wyłącznie witaminom z grupy B ani przenieść na konkretny produkt. Jeśli łączysz preparaty, policz witaminę B6: górny bezpieczny poziom dla dorosłych to 12 mg dziennie ze wszystkich źródeł, także z diety, a jej nadmiar może uszkadzać nerwy obwodowe [26].
6.2. Witamina C
Witamina C przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia oraz pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego [13]. Czy duże dawki obniżają kortyzol, sprawdziliśmy osobno w artykule czy witamina C obniża kortyzol. Kapsułka Świat Supli Witamina C 1000 mg to 1000 mg witaminy C, a według karty produktu nie powinny jej stosować osoby z kamicą nerkową lub skłonnością do kamieni nerkowych.
6.3. Ashwagandha
Ashwagandha ma sporo badań z pomiarem kortyzolu, ale małych i krótkich, a w UE nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W często cytowanym badaniu Chandrasekhara i wsp. z 2012 roku u 64 dorosłych z przewlekłym stresem 600 mg dziennie pełnospektralnego ekstraktu z korzenia o wysokim stężeniu (300 mg dwa razy dziennie) przez 60 dni obniżyło kortyzol w surowicy o 27,9 procent wobec 7,9 procent przy placebo; ekstrakt dostarczył producent [27]. Wyniku jednego ekstraktu nie można przenosić na inne preparaty o innym sposobie ekstrakcji i standaryzacji. Badania trwały zwykle do około 3 miesięcy, ashwagandha jest niezalecana w ciąży i podczas karmienia, przy chorobach tarczycy i autoimmunologicznych, przy hormonozależnym raku prostaty, przed zabiegiem, a przy lekach na stałe trzeba zapytać lekarza [28]. Opisano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby z żółtaczką po 2 do 12 tygodniach stosowania [32]; przy zażółceniu skóry, świądzie lub ciemnym moczu przerwij stosowanie i idź do lekarza.
6.4. Fosfatydyloseryna
Fosfatydyloseryna ma słabsze dane: u 75 mężczyzn podzielonych na trzy grupy po 25 osób (placebo, 200 mg fosfatydyloseryny z 200 mg kwasu fosfatydowego albo po 400 mg obu) przez 42 dni reakcja hormonalna na stres zmieniła się tylko w podgrupie z wysokim stresem przewlekłym przy większej dawce, bez istotnej poprawy psychologicznych miar odpowiedzi na stres, a badanie finansowali producenci [29]. Wszystkie badania, dawki i skutki uboczne zebraliśmy w artykule fosfatydyloseryna a kortyzol.
6.5. DHEA w tabletkach: dlaczego nie na stres
DHEA (prasteron) jest w Polsce dostępny jako lek bez recepty, np. w tabletkach 10 i 25 mg, wskazany do uzupełniania niedoborów DHEA. Według opisu leku nie zaleca się go przed 40. rokiem życia, a przeciwwskazaniami są m.in. nowotwory estrogenozależne, rak i przerost prostaty, ciąża i karmienie piersią [9]. W 2-letnim badaniu z placebo u starszych osób z niskim DHEA-S lek podniósł DHEA-S, ale nie poprawił składu ciała, siły, wydolności, wrażliwości na insulinę ani jakości życia [12]. U kobiet po menopauzie nie poprawił jakości życia, za to częściej wywoływał trądzik [30]. Prasteron jest też na liście substancji zakazanych w sporcie w grupie S1, także poza zawodami [31]; szczegóły opisuje nasz artykuł o liście substancji zakazanych WADA.
7. Jak wybrać suplement i co sprawdzić na etykiecie
Na etykiecie sprawdź ilość składnika w porcji i procent referencyjnej wartości spożycia, sumę witaminy B6 z preparatów i diety (12 mg dziennie dotyczy wszystkich źródeł), sumę magnezu z suplementów i wody lub żywności wzbogacanej (EFSA: najwyżej 250 mg magnezu dziennie; limit nie obejmuje magnezu naturalnie obecnego w żywności) [35], alergeny i skład kapsułki. Poniżej produkty naszych marek własnych Świat Supli i Promaker, wytwarzanych przez Nauree Labs, firmę prowadzącą sklep; w kategorii znajdziesz też produkty innych marek. Pokazane produkty nie są zestawem do łącznego stosowania.
Świat Supli B-complex, 90 kapsułek
Według karty produktu kapsułka zawiera 8 witamin z grupy B w ilości 100 procent referencyjnej wartości spożycia, w tym 6 mg kwasu pantotenowego, 1,4 mg witaminy B6 i 2,5 µg witaminy B12; porcja to 1 kapsułka dziennie do posiłku. Otoczka z żelatyny wołowej, więc produkt nie jest wegański. Karta nie podaje informacji o alergenach: sprawdź etykietę na opakowaniu.
Promaker Ashwagandha PRO+, 60 kapsułek
Według karty produktu kapsułka zawiera 500 mg ekstraktu z korzenia ashwagandhy standaryzowanego na 2 procent witanolidów, czyli 10 mg; porcja to 1 kapsułka dziennie. Otoczka z żelatyny wołowej. Może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki. Suplement bez dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, dla dorosłych. Wyniku badania opisanego w sekcji 6.3 nie można przenieść na ten produkt: to inny ekstrakt o innej standaryzacji i nie wykazano równoważności preparatów. Nie stosuj w ciąży, podczas karmienia, przy chorobach tarczycy i autoimmunologicznych ani przy hormonozależnym raku prostaty [28]; przy lekach na stałe zapytaj lekarza, a przy zażółceniu skóry lub ciemnym moczu przerwij stosowanie.
8. Najczęstsze pytania o przewlekły stres, kortyzol i DHEA
8.1. Ile trwa regeneracja nadnerczy?
Nie ustalono czasu regeneracji nadnerczy po przewlekłym stresie, ponieważ koncepcja ich wyczerpania przez stres nie ma potwierdzenia jako odrębna choroba [3]. W badaniu pacjentów z wypaleniem zmiany DHEA-S i objawów oceniano po roku leczenia [33], a efekty programów radzenia sobie ze stresem mierzono w tygodniach i miesiącach [8]. Inaczej jest po długim leczeniu glikokortykosteroidami: powrót pracy nadnerczy bywa bardzo różny u różnych osób, a lek odstawia się według zaleceń lekarza [23].
8.2. DHEA-S podwyższony: jak obniżyć?
Podwyższony DHEA-S może wynikać m.in. z zespołu policystycznych jajników, wrodzonego przerostu nadnerczy albo guza nadnerczy lub jajnika [17]. Nie obniża się go suplementem; trzeba ustalić przyczynę z lekarzem, zwykle endokrynologiem lub ginekologiem, i leczyć ją.
8.3. Czy stres może podwyższać DHEA-S?
Krótko tak: podczas ostrego stresu w laboratorium DHEA-S rósł razem z kortyzolem, ale u osób z długotrwałym stresem w pracy ten wzrost był słabszy [19], a w spoczynku DHEA-S bywał niższy [2]. Wysoki DHEA-S w zwykłym badaniu nie świadczy więc o stresie.
8.4. Kortyzol po 40. roku życia: czy się zmienia?
Tak, ale łagodnie. W analizie 177 profili dobowych średni kortyzol był o 20 do 50 procent wyższy u osób 80-letnich niż 20-letnich, nocne minimum rosło z wiekiem, a rytm dobowy był zachowany, choć spłaszczony [34]. Wyraźniej z wiekiem spada DHEA-S [11]. Wynik zawsze porównuje się z zakresem laboratorium dla wieku i płci.
8.5. Czy test ze śliny wykryje zmęczenie nadnerczy?
Nie. Testy reklamowane jako wykrywające zmęczenie nadnerczy nie opierają się na wiarygodnych badaniach [4]. Kortyzol w ślinie pobranej późnym wieczorem ma zastosowanie u lekarza przy podejrzeniu zespołu Cushinga i wymaga potwierdzenia drugim testem [22].
8.6. Czym się różni DHEA od DHEA-S?
DHEA-S to siarczan DHEA, czyli forma krążąca we krwi i oznaczana w laboratorium. Oba hormony pochodzą głównie z kory nadnerczy i są prekursorami hormonów płciowych [17].
9. Podsumowanie
- Przy wielomiesięcznym stresie kortyzol zmienia rytm, a pojedynczy wynik niewiele mówi [1].
- DHEA-S spada z wiekiem, a w małych badaniach bywał niższy u osób deklarujących duży stres w pracy [11] [2].
- Zmęczenie nadnerczy nie jest diagnozą, a testy na nie nie mają wiarygodnych podstaw [3] [4].
- Objawy niedoczynności nadnerczy lub zespołu Cushinga wymagają lekarza, a przełom nadnerczowy wezwania pomocy pod 112 [21] [22].
- Sen, ruch i mniej alkoholu to ogólne zasady zdrowia, a techniki radzenia sobie ze stresem zmniejszały w badaniach odczuwany stres [5] [6] [7] [8].
- Magnez i witaminy B i C mogą uzupełnić niedostateczną podaż w diecie; ashwagandha i fosfatydyloseryna mają słabe dane; DHEA to lek, nie środek na stres [13] [9].
- Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.
10. Źródła
- Miller G.E., Chen E., Zhou E.S., 2007, If it goes up, must it come down? Chronic stress and the hypothalamic-pituitary-adrenocortical axis in humans, Psychological Bulletin (metaanaliza badań u ludzi: aktywność osi podwyższona na początku stresu i malejąca z czasem; stresory niekontrolowane, traumatyczne i zagrażające zdrowiu wiązały się z wysokim i płaskim profilem dobowym kortyzolu; niższa aktywność u osób z PTSD): doi.org
- Lennartsson A.K., Theorell T., Rockwood A.L. i wsp., 2013, Perceived stress at work is associated with lower levels of DHEA-S, PLoS One (41 osób zgłaszających stres w pracy i 40 bez stresu; poranny DHEA-S niższy średnio o 23 procent po uwzględnieniu wieku; bez różnicy w DHEA; badanie przekrojowe): doi.org
- Cadegiani F.A., Kater C.E., 2016, Adrenal fatigue does not exist: a systematic review, BMC Endocrine Disorders (przegląd systematyczny: z 3470 artykułów 58 badań, 33 u osób zdrowych i 25 u osób z objawami; najczęściej kortyzol po przebudzeniu, poranna odpowiedź kortyzolowa i rytm w ślinie; wyniki niemal systematycznie sprzeczne; brak dowodów, że zmęczenie nadnerczy jest stanem chorobowym; opublikowano erratę): doi.org
- Endocrine Society, Adrenal Fatigue, materiał dla pacjentów, aktualizacja 25.01.2022, dostęp 3.10.2026 (brak dowodu naukowego, że zmęczenie nadnerczy jest chorobą; testy na zmęczenie nadnerczy, także ze śliny, nie są oparte na wiarygodnych badaniach; hormony nadnerczy przyjmowane bez potrzeby mogą zahamować pracę nadnerczy; podobne objawy mogą wynikać z niedoczynności nadnerczy, depresji, obturacyjnego bezdechu sennego i innych chorób): endocrine.org
- Watson N.F., Badr M.S., Belenky G. i wsp., 2015, Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult: A Joint Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society, Sleep (konsensus ekspertów: osoby w wieku 18 do 60 lat powinny regularnie spać co najmniej 7 godzin na dobę): doi.org
- Bull F.C., Al-Ansari S.S., Biddle S. i wsp., 2020, World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour, British Journal of Sports Medicine (zalecenia WHO dla dorosłych: 150 do 300 minut umiarkowanego lub 75 do 150 minut intensywnego wysiłku tygodniowo oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu): doi.org
- Badrick E., Bobak M., Britton A. i wsp., 2008, The relationship between alcohol consumption and cortisol secretion in an aging cohort, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (kohorta Whitehall II, 2693 mężczyzn i 977 kobiet, 6 próbek śliny w ciągu dnia; u mężczyzn kortyzol wyższy o 3 procent na każdą jednostkę alkoholu tygodniowo, u dużo pijących wolniejszy spadek w ciągu dnia; u kobiet dużo pijących większa poranna odpowiedź kortyzolowa; badanie przekrojowe): doi.org
- Tamminga S.J., Emal L.M., Boschman J.S. i wsp., 2023, Individual-level interventions for reducing occupational stress in healthcare workers, Cochrane Database of Systematic Reviews (117 badań z randomizacją, 11 119 pracowników ochrony zdrowia; techniki pracy z myślami i emocjami oraz relaksacja i ruch zmniejszały objawy stresu w krótkim i średnim okresie, dowody niskiej pewności; efekt może utrzymywać się do roku): doi.org
- Medycyna Praktyczna, Biosteron (prasteron) tabletki, opis leku na podstawie charakterystyki produktu leczniczego, dostęp 3.10.2026 (lek bez recepty, 10 lub 25 mg prasteronu; wskazanie: uzupełnianie niedoborów DHEA; niezalecany przed 40. rokiem życia; przeciwwskazany m.in. przy nowotworach estrogenozależnych, raku i przeroście prostaty, ciąży i karmieniu piersią; substancja zakazana w sporcie): mp.pl
- Miller W.L., Auchus R.J., 2011, The molecular biology, biochemistry, and physiology of human steroidogenesis and its disorders, Endocrine Reviews (przegląd: kortyzol powstaje głównie w warstwie pasmowatej, a DHEA w warstwie siatkowatej kory nadnerczy, które różnią się zestawem enzymów; wydzielanie obu zależy od ACTH): doi.org
- Orentreich N., Brind J.L., Rizer R.L., Vogelman J.H., 1984, Age changes and sex differences in serum dehydroepiandrosterone sulfate concentrations throughout adulthood, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (badanie przekrojowe, 981 mężczyzn i 481 kobiet w wieku 11 do 89 lat; szczyt DHEA-S w wieku 20 do 24 lat u mężczyzn i 15 do 19 lat u kobiet, potem stały spadek; po 70. roku życia średnio 670 wobec 3470 ng/ml w szczycie u mężczyzn): doi.org
- Nair K.S., Rizza R.A., O’Brien P. i wsp., 2006, DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men, New England Journal of Medicine (badanie z randomizacją i placebo, 2 lata; 87 starszych mężczyzn i 57 starszych kobiet z niskim DHEA-S; DHEA 75 mg dziennie u mężczyzn i 50 mg u kobiet (dawki badawcze, nie zalecenie); DHEA podniósł DHEA-S, ale nie poprawił składu ciała, wydolności, siły, wrażliwości na insulinę ani jakości życia): doi.org
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, Dziennik Urzędowy UE L 136 (m.in. magnez, witaminy B2, B3, B6, B12 i C przyczyniają się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia; magnez, tiamina, witaminy B6 i C pomagają w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego; kwas pantotenowy przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych, witaminy D i niektórych neuroprzekaźników; warunek: żywność co najmniej źródłem składnika): eur-lex.europa.eu
- Stalder T., Kirschbaum C., Kudielka B.M. i wsp., 2016, Assessment of the cortisol awakening response: Expert consensus guidelines, Psychoneuroendocrinology (konsensus ekspertów: wzrost kortyzolu w ciągu 30 do 45 minut po przebudzeniu; wiarygodność pomiaru w ślinie zależy od ścisłego trzymania się godzin pobrania; dokument o metodach badań, nie o diagnostyce): doi.org
- McEwen B.S., 1998, Protective and damaging effects of stress mediators, New England Journal of Medicine (przegląd: pojęcie obciążenia allostatycznego, czyli kosztu częstego, przedłużonego lub nieadekwatnego pobudzenia układów stresu; praca przeglądowa, nie badanie kliniczne): doi.org
- Leproult R., Copinschi G., Buxton O., Van Cauter E., 1997, Sleep loss results in an elevation of cortisol levels the next evening, Sleep (zdrowi młodzi mężczyźni; częściowa i całkowita utrata snu przez jedną noc; wieczorny kortyzol następnego dnia wyższy o 37 i 45 procent, nocny spadek opóźniony o co najmniej godzinę): europepmc.org
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine), DHEA Sulfate Test, aktualizacja 5.06.2024, dostęp 3.10.2026 (strona instytucji: badanie DHEA-S z krwi; stężenie najwyższe około okresu dojrzewania i malejące z wiekiem; wysokie m.in. przy wrodzonym przeroście nadnerczy, guzach nadnerczy, zespole policystycznych jajników; niskie m.in. przy chorobie Addisona i niedoczynności przysadki): medlineplus.gov
- Lennartsson A.K., Theorell T., Kushnir M.M., Jonsdottir I.H., 2015, Low Levels of Dehydroepiandrosterone Sulfate in Younger Burnout Patients, PLoS One (122 pacjentów z klinicznym wypaleniem i 47 osób z grupy kontrolnej w wieku 25 do 54 lat; DHEA-S niższy o 25 procent tylko w grupie 25 do 34 lat, bez różnic w starszych grupach i w całej próbie; opublikowano sprostowanie): doi.org
- Lennartsson A.K., Theorell T., Kushnir M.M. i wsp., 2013, Perceived stress at work is associated with attenuated DHEA-S response during acute psychosocial stress, Psychoneuroendocrinology (36 zdrowych osób, średnio 37 lat, test stresu społecznego w laboratorium; przy wyższym stresie w pracy słabszy wzrost DHEA-S podczas ostrego stresu i wyższy stosunek wydzielania kortyzolu do DHEA-S): doi.org
- Phillips A.C., Carroll D., Gale C.R. i wsp., 2010, Cortisol, DHEA sulphate, their ratio, and all-cause and cause-specific mortality in the Vietnam Experience Study, European Journal of Endocrinology (4255 weteranów armii USA, poranny pomiar na czczo, 15 lat obserwacji; sam kortyzol bez związku ze śmiertelnością; wyższy DHEA-S wiązał się z mniejszą, a wyższy stosunek kortyzolu do DHEA-S z większą śmiertelnością ogólną i z powodu nowotworów; badanie obserwacyjne): doi.org
- Bornstein S.R., Allolio B., Arlt W. i wsp., 2016, Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (wytyczne: objawy niedoczynności kory nadnerczy, przełom nadnerczowy, test stymulacji kortykotropiną 250 µg jako standard, poranny kortyzol i ACTH jako badanie wstępne): doi.org
- Nieman L.K., Biller B.M., Findling J.W. i wsp., 2008, The diagnosis of Cushing’s syndrome: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (wytyczne: cechy o największej wartości różnicującej, trzy testy pierwszego wyboru, potwierdzenie drugim testem, wykluczenie glikokortykosteroidów przyjmowanych z zewnątrz): doi.org
- Beuschlein F., Else T., Bancos I. i wsp., 2024, European Society of Endocrinology and Endocrine Society Joint Clinical Guideline: Diagnosis and Therapy of Glucocorticoid-induced Adrenal Insufficiency, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (wytyczne: ryzyko polekowej niedoczynności nadnerczy zależy od dawki, czasu i rodzaju glikokortykosteroidu; powrót funkcji nadnerczy po odstawieniu jest bardzo różny u różnych osób; leku nie odstawia się samodzielnie): doi.org
- Boyle N.B., Lawton C., Dye L., 2017, The Effects of Magnesium Supplementation on Subjective Anxiety and Stress: A Systematic Review, Nutrients (18 badań w grupach podatnych na lęk; poprawa w części badań przy łagodnym lęku i napięciu przedmiesiączkowym; żadne nie mierzyło stresu zwalidowaną skalą; słaba jakość dowodów): doi.org
- Young L.M., Pipingas A., White D.J. i wsp., 2019, A Systematic Review and Meta-Analysis of B Vitamin Supplementation on Depressive Symptoms, Anxiety, and Stress: Effects on Healthy and At-Risk Individuals, Nutrients (przegląd 16 badań z randomizacją (18 publikacji), metaanaliza 12 badań; co najmniej 3 witaminy z grupy B przez minimum 4 tygodnie; mała poprawa w ocenie stresu, SMD 0,23, wynik oparty na 958 uczestnikach; bez efektu na lęk, objawy depresji nieistotne; część autorów otrzymywała finansowanie od branży suplementów): doi.org
- EFSA NDA Panel, 2023, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin B6, EFSA Journal (górny tolerowany poziom spożycia witaminy B6 dla dorosłych, także w ciąży i podczas karmienia: 12 mg dziennie ze wszystkich źródeł; krytyczny efekt: neuropatia obwodowa; ryzyko przekroczenia głównie u osób regularnie przyjmujących suplementy z dużą dawką B6): doi.org
- Chandrasekhar K., Kapoor J., Anishetty S., 2012, A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults, Indian Journal of Psychological Medicine (64 dorosłych z przewlekłym stresem; 300 mg ekstraktu dwa razy dziennie przez 60 dni; kortyzol w surowicy niższy o 27,9 procent wobec 7,9 procent przy placebo; mała próba, ekstrakt od producenta): doi.org
- National Center for Complementary and Integrative Health (NIH), Ashwagandha: Usefulness and Safety, aktualizacja 03.2023 (strona instytucji: badania trwały zwykle do około 3 miesięcy; rzadkie uszkodzenia wątroby; niezalecana w ciąży, przy chorobach tarczycy i autoimmunologicznych, przed zabiegiem i przy hormonozależnym raku prostaty; interakcje z lekami; dostęp 2.10.2026): nccih.nih.gov
- Hellhammer J., Vogt D., Franz N. i wsp., 2014, A soy-based phosphatidylserine/phosphatidic acid complex (PAS) normalizes the stress reactivity of hypothalamus-pituitary-adrenal-axis in chronically stressed male subjects: a randomized, placebo-controlled study, Lipids in Health and Disease (75 mężczyzn; 400 mg fosfatydyloseryny i 400 mg kwasu fosfatydowego dziennie przez 42 dni; efekt tylko w podgrupie z wysokim stresem przewlekłym; finansowanie przez producentów): doi.org
- Scheffers C.S., Armstrong S., Cantineau A.E. i wsp., 2015, Dehydroepiandrosterone for women in the peri- or postmenopausal phase, Cochrane Database of Systematic Reviews (28 badań, 1273 kobiety; DHEA nie poprawił jakości życia; częstsze działania androgenne, głównie trądzik, OR 3,77; możliwa niewielka poprawa funkcji seksualnych): doi.org
- World Anti-Doping Agency (WADA), The 2026 Prohibited List, sekcja S1.1 (prasteron, czyli dehydroepiandrosteron, DHEA, na liście endogennych środków anabolicznych zakazanych zawsze, także poza zawodami; prasteron pozostaje na liście 2027): wada-ama.org
- Björnsson H.K., Björnsson E.S., Avula B. i wsp., 2020, Ashwagandha-induced liver injury: A case series from Iceland and the US Drug-Induced Liver Injury Network, Liver International (5 przypadków; żółtaczka i świąd po 2 do 12 tygodniach stosowania; normalizacja wyników u 4 osób po 1 do 5 miesiącach; seria przypadków): doi.org
- Lennartsson A.K., Theorell T., Kushnir M.M., Jonsdottir I.H., 2016, Changes in DHEA-s levels during the first year of treatment in patients with clinical burnout are related to health development, Biological Psychology (122 pacjentów z wypaleniem, pierwszy rok leczenia; u około połowy DHEA-S wzrósł, u połowy spadł; większe zmniejszenie objawów u osób ze wzrostem DHEA-S; związek, nie dowód przyczyny): doi.org
- Van Cauter E., Leproult R., Kupfer D.J., 1996, Effects of gender and age on the levels and circadian rhythmicity of plasma cortisol, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism (177 profili dobowych od 90 mężczyzn i 87 kobiet w wieku 18 do 83 lat; średni kortyzol wyższy o 20 do 50 procent między 20. a 80. rokiem życia, nocne minimum rosło z wiekiem, rytm dobowy zachowany, ale spłaszczony): doi.org
- EFSA, 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels as derived by the Scientific Committee on Food (SCF) and the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA), wersja 11, sierpień 2025 (magnez: 250 mg dziennie dla dorosłych; dotyczy łatwo dysocjujących soli i związków magnezu w suplementach, wodzie i dodawanych do żywności, nie magnezu naturalnie obecnego w żywności; dostęp 3.10.2026): efsa.europa.eu
Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.


