Nutrigenetyka – Jak geny wpływają na indywidualne zapotrzebowanie na suplementy

Nutrigenetyka bada, jak różnice w DNA zmieniają reakcję organizmu na składniki diety. Dostępne wytyczne i badania nie potwierdzają jednak, że testy genetyczne pozwalają wiarygodnie dobrać suplementy. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki z 2014 roku uznało nutrigenetyczne testy do doradztwa żywieniowego za niegotowe do rutynowej praktyki, a konsensus Akademii z 2021 roku mówi, że dowodów na korzyść z włączania wyników genetycznych do poradnictwa jest za mało i są słabej jakości [1][5]. W europejskim badaniu z losowym doborem (Food4Me) dodanie genotypu nie wzmocniło skutków porad żywieniowych [2], a wytyczne genetyków (ACMG) odradzają rutynowe badanie częstych polimorfizmów MTHFR w diagnostyce trombofilii, bo ma ono minimalną użyteczność kliniczną [3]. Dawkę witaminy D polskie wytyczne z 2023 roku opierają na wieku, masie ciała, diecie i ekspozycji słonecznej, nie na genotypie [4].

Jeśli lekarz lub dietetyk zaleci uzupełnienie witamin, w kategorii witaminy w sklepie Świat Supli sprawdzisz dawki w porcji i skład na kartach produktów.

Spis treści

1. Nutrigenetyka i nutrigenomika: co to jest?

Nutrigenetyka zajmuje się tym, jak warianty genów, na przykład pojedyncze zmiany w DNA zwane SNP, wpływają na to, jak organizm reaguje na składniki pokarmowe. Nutrigenomika jest pojęciem szerszym: opisuje wpływ składników diety na działanie genów. Oba kierunki łączy się w genomikę żywieniową, która bada, jak współdziałanie diety i genotypu kształtuje cechy organizmu [1].

To dziedzina naukowa, w której badania trwają, ale różni się ona od komercyjnych testów DNA, które obiecują gotowe listy suplementów i dawek.

2. Czy test DNA pokaże, jakie suplementy brać?

Na dziś brakuje wystarczających dowodów, by zalecać rutynowe włączanie wyników testów genetycznych do doradztwa żywieniowego, także przy doborze suplementów. Stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki z 2014 roku uznaje, że nutrigenetyczne testy do doradztwa żywieniowego nie są jeszcze gotowe do rutynowej praktyki dietetycznej, a spersonalizowane zalecenia wymagają potwierdzenia w badaniach [1]. Konsensus Akademii z 2021 roku, oparty na przeglądzie systematycznym, stwierdza, że dostępne dowody na skutki włączania wyników genetycznych do poradnictwa żywieniowego są niewystarczające i słabej jakości, a dziedzina wciąż się rozwija [5]. Nie oznacza to, że takie podejście na pewno nie zadziała, tylko że dziś brak podstaw do rutynowego stosowania.

W badaniu Food4Me zespołu Celis-Moralesa dorośli z siedmiu krajów Europy przez 6 miesięcy dostawali porady żywieniowe przez internet: zwykłe, oparte na ich diecie, na diecie i cechach organizmu (pomiary i badania krwi) albo dodatkowo na genotypie. Porady spersonalizowane skuteczniej zmniejszyły spożycie czerwonego mięsa, soli i tłuszczów nasyconych, ale nie wykazano, by dodanie informacji o fenotypie lub genotypie wzmacniało ich skutki [2]. Badanie dotyczyło zmiany zachowań żywieniowych, a nie skuteczności doboru preparatów i dawek suplementów. Innymi słowy, indywidualne spojrzenie na dietę pomaga, a korzyści z dodania wyniku testu DNA tu nie wykazano.

3. Jakie geny bada się w nutrigenetyce i co z tego wynika?

Przykładem jest gen MTHFR. Wytyczne Amerykańskiego Kolegium Genetyki Medycznej (ACMG) z 2013 roku przypominają, że metaanalizy nie potwierdziły związku między podwyższoną homocysteiną a chorobą wieńcową ani między polimorfizmami MTHFR a żylną chorobą zakrzepowo-zatorową. Badanie częstych polimorfizmów MTHFR ma według nich minimalną użyteczność kliniczną i nie powinno należeć do rutynowej diagnostyki trombofilii [3]. Dotyczy to tego konkretnego zastosowania diagnostycznego, a nie oceny każdego badania tego genu. Wynik MTHFR nie jest więc podstawą do samodzielnej zmiany suplementacji. Jeśli planujesz ciążę lub jesteś w ciąży, uzupełnianie kwasu foliowego ustal z lekarzem prowadzącym.

Drugą grupą są geny związane z witaminą D (CYP2R1, VDR, GC). Są one przedmiotem badań naukowych, jednak polskie wytyczne z 2023 roku (aktualizacja wytycznych z 2018 roku) nie uwzględniają genotypu przy doborze dawki. Zdrowym dorosłym w wieku 19–65 lat zalecają 1000–2000 IU na dobę (25–50 µg) przez cały rok, dobierane do masy ciała i diety, jeśli nie spełniają zaleceń dotyczących ekspozycji słonecznej (odsłonięte przedramiona i nogi przez 30–45 minut między 10 a 15, bez filtrów, od maja do końca września); przy spełnieniu tych warunków suplementacja w sezonie letnim nie jest konieczna, choć pozostaje zalecana i bezpieczna. Dla osób po 65. roku życia wytyczne podają odrębne zakresy zależne od wieku, a przy nadwadze i otyłości zwykle potrzebna jest dwukrotnie wyższa dawka niż przy prawidłowej masie ciała [4]. Wartość 4000 IU na dobę (100 µg) to górna granica dla dorosłych, czyli poziom łącznego spożycia ze wszystkich źródeł, a nie dawka docelowa ani gwarancja bezpieczeństwa dla każdego. W kategorii witamina D w sklepie sprawdzisz dawkę w porcji na kartach produktów, a dawkę dla siebie ustal według zaleceń lekarza.

W nutrigenetyce omawia się też m.in. geny APOE, PPAR-γ, FABP2 i COMT. Stanowisko Akademii dotyczy testów nutrigenetycznych ogólnie, więc nie uznaje za gotowe do rutynowego użycia także wyników dla tych genów [1].

4. Jak dobrać suplementy bez testu DNA?

Podstawą doboru suplementów pozostaje ocena diety, stylu życia, stanu zdrowia i przyjmowanych leków oraz rozmowa z lekarzem lub dietetykiem. Dla witaminy D wytyczne dają konkretne zakresy zależne od wieku, masy ciała, diety i ekspozycji słonecznej [4], a o tym, jak odczytywać stężenie 25(OH)D we krwi, piszemy we wpisie o optymalnym poziomie witaminy D (25(OH)D). Eksperymentalny test DNA można potraktować jako ciekawostkę, ale nie jako zalecenie do zmiany dawek.

Gdy wynik testu zawiera sformułowania o ryzyku choroby, omów go z lekarzem lub genetykiem, bo raport z komercyjnego testu nie zastępuje diagnozy.

5. Na co uważać przed zakupem testu nutrigenetycznego?

Przed zakupem testu sprawdź kilka rzeczy. Po pierwsze, które warianty genów są badane i na jakiej podstawie raport łączy je z konkretną dawką suplementu. Skoro stanowisko Akademii Żywienia i Dietetyki uznaje testy nutrigenetyczne za niegotowe do rutynowego doradztwa [1], raport podający gotowe dawki wymaga ostrożności. Po drugie, czy wynik omówi z Tobą osoba z wykształceniem medycznym, na przykład lekarz, dietetyk kliniczny lub genetyk.

Po trzecie, pamiętaj, że cechy organizmu zależą od współdziałania wielu genów z dietą, stylem życia i chorobami [1], więc pojedynczy wariant rzadko rozstrzyga o zapotrzebowaniu. Po czwarte, dane genetyczne są szczególnie wrażliwe: w przepisach o ochronie danych (RODO) należą do szczególnej kategorii, więc sprawdź, kto i jak długo je przechowuje.

6. Kiedy porozmawiać z lekarzem lub genetykiem?

Zgłoś się do lekarza, jeśli test wskazał wariant genetyczny związany z chorobą, planujesz ciążę, przyjmujesz leki, masz chorobę przewlekłą albo chcesz stosować dawki wyższe niż zalecenia dla populacji. Dotyczy to zwłaszcza witaminy D: dawki powyżej 2000 IU na dobę, a tym bardziej bliskie górnej granicy 4000 IU na dobę (łącznie ze wszystkich źródeł), warto ustalać z lekarzem [4]. Nie zmieniaj dawek suplementów wyłącznie na podstawie raportu z komercyjnego testu DNA.

8. W skrócie

• Nutrigenetyka bada, jak warianty genów zmieniają reakcję na składniki diety.
• Testy nutrigenetyczne nie są gotowe do rutynowego doradztwa żywieniowego (stanowisko z 2014 roku), a dowody na korzyść z włączania wyników genetycznych do poradnictwa są niewystarczające i słabej jakości (konsensus z 2021 roku); nie powinny być jedyną podstawą doboru suplementów.
• Według wytycznych ACMG badanie częstych polimorfizmów MTHFR ma minimalną użyteczność kliniczną w rutynowej diagnostyce trombofilii.
• Witamina D: 1000–2000 IU na dobę (25–50 µg) dla zdrowych dorosłych w wieku 19–65 lat, jeśli nie spełniają zaleceń dotyczących ekspozycji słonecznej; 4000 IU na dobę to górna granica łącznego spożycia, nie dawka docelowa; genotyp nie jest kryterium doboru.
• Wynik testu DNA omów z lekarzem lub genetykiem, zanim zmienisz dawki.

Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI).