Metformina: skutki uboczne i jak je ograniczyć

Najczęstsze skutki uboczne metforminy to nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha i utrata apetytu: według Charakterystyki Produktu Leczniczego (ChPL) występują u więcej niż 1 na 10 osób, głównie na początku leczenia, i zwykle ustępują same. Często, czyli u mniej niż 1 na 10 osób, pojawiają się zaburzenia smaku oraz spadek lub niedobór witaminy B12, a bardzo rzadko groźna kwasica mleczanowa [1]. Rozwiązanie istnieje: lek przyjmuje się w czasie posiłku lub po nim, a dawkę zwiększa stopniowo; o zmianie dawki lub postaci leku decyduje lekarz [1] [2]. Samodzielnie leku się nie odstawia, z dwoma wyjątkami z ChPL: przy odwodnieniu (wymioty, biegunka, gorączka) lek czasowo się wstrzymuje i kontaktuje z lekarzem, a przy objawach kwasicy mleczanowej odstawia go i natychmiast wzywa pomoc pod numerem 112 [1].

W tym poradniku zebraliśmy działania niepożądane metforminy z polskiej ChPL, wyjaśniamy, skąd biegunka i ile trwa, co mówią badania o postaci o przedłużonym uwalnianiu i probiotykach, kiedy badać witaminę B12 i które objawy wymagają telefonu pod 112. Metformina jest lekiem na receptę: dawkę i postać leku zmienia lekarz.

Spis treści

1. Skutki uboczne metforminy: lista i częstość według ChPL

Poniżej działania niepożądane z ChPL leku Glucophage w wersji z 2025 r.; ta sama substancja jest w lekach o innych nazwach handlowych [1].

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.

Metformina stosowana sama nie wywołuje hipoglikemii, czyli zbyt niskiego cukru; ostrożność jest potrzebna, gdy lekarz łączy ją z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika [1]. W metaanalizie 71 badań u chorych na cukrzycę typu 2 metformina dawała więcej bólu brzucha, biegunek i nudności niż leki porównawcze i placebo [3]. Według autorów badania ProGasMet od 2 do 13% pacjentów nie toleruje leku z powodu tych dolegliwości [4]. Przy długim stosowaniu metforminy lekarz może zlecić badanie witaminy B12, a suplementy z tą witaminą znajdziesz w kategorii witamina B w sklepie Świat Supli.

2. Dlaczego metformina powoduje biegunkę i jak długo to trwa

Dokładna przyczyna nie jest wyjaśniona. W badaniu z placebo metformina silnie zmieniała mikrobiotę jelitową [5], a w analizie próbek z badania ProGasMet lepsza tolerancja leku wiązała się ze zmianami kwasów żółciowych [6].

ChPL nie podaje liczby dni, przez które utrzymuje się biegunka. Opisuje, że dolegliwości są najczęstsze na początku leczenia i w większości przypadków mijają same, a dawkę dostosowuje się co 10–15 dni [1]. Jeśli biegunka trwa tygodniami albo jest silna i z wymiotami, skontaktuj się z lekarzem: ciężka biegunka grozi odwodnieniem, a odwodnienie zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej, dlatego ChPL zaleca wtedy tymczasowe wstrzymanie leku i kontakt z lekarzem [1].

3. Jak ograniczyć skutki uboczne metforminy

Sposoby z ChPL i wytycznych American Diabetes Association (ADA) z 2026 r. nie wymagają suplementów [1] [2]:

• Z posiłkiem: tabletki o zwykłym uwalnianiu przyjmuje się w czasie posiłku lub po nim, w 2 lub 3 dawkach na dobę [1].
• Powoli w górę: lekarz zaczyna od małej dawki, zwykle 500 lub 850 mg, i zwiększa ją co 10–15 dni; stopniowe zwiększanie poprawia tolerancję [1].
• Postać o przedłużonym uwalnianiu: według ChPL Glucophage XR 500 mg tabletki przyjmuje się raz na dobę podczas wieczornego posiłku, a schemat konkretnego preparatu ustala lekarz [7]; ADA wymienia je jako jeden ze sposobów łagodzenia dolegliwości [2].
• Bez samodzielnych zmian: zmniejszenie dawki, zmiana postaci leku lub przerwa to decyzje lekarza, bo wpływają na kontrolę cukru. Wyjątki według ChPL: przy odwodnieniu (wymioty, biegunka, gorączka) lek czasowo wstrzymaj i skontaktuj się z lekarzem, a przy podejrzeniu kwasicy mleczanowej odstaw go i natychmiast dzwoń pod 112 [1].

Na ile pomaga postać XR? Wyniki nie są jednoznaczne. W metaanalizie 71 badań przy tabletkach zwykłych było więcej wzdęć i biegunki niż przy XR [3], ale w metaanalizie 9 badań, w której porównano te same dawki dobowe u 2609 dorosłych, XR zmniejszała tylko niestrawność, a częstość pozostałych objawów była podobna [8]. Przy tabletkach XR w stolcu może być widoczna pusta otoczka tabletki [7].

ChPL nie wymienia leków osłonowych wśród sposobów zapobiegania dolegliwościom [1]. Jeśli bierzesz także suplementy, sprawdź, jakich suplementów nie łączyć, i powiedz lekarzowi o wszystkim, co przyjmujesz.

4. Czy probiotyk pomaga przy metforminie

Są dwa małe polskie badania z placebo, oba z mieszankami szczepów firmy Sanprobi. W badaniu ProGasMet 37 osób z cukrzycą typu 2, które źle tolerowały metforminę, przyjmowało probiotyk i placebo, każde przez 12 tygodni, z 4 tygodniami przerwy między okresami. Według pełnej publikacji była to mieszanka 9 szczepów (Bifidobacterium lactis W51 i W52, Lactobacillus brevis W63, Lactobacillus casei W56, Lactococcus lactis W19 i W58, Lactobacillus acidophilus W37, Bifidobacterium bifidum W23, Lactobacillus salivarius W24) w dawce 4 kapsułek dziennie, czyli 2 × 10⁹ CFU (jednostek tworzących kolonie) na dobę [4]; rejestr badania wymienia 8 szczepów, bez W51 [9]. Z probiotykiem było mniej nudności, wzdęć i bólu brzucha, a tolerancja leku była lepsza [4].

W drugim badaniu wzięło udział 30 kobiet w wieku 25–45 lat bez cukrzycy, z HOMA-IR co najmniej 2,5. HOMA-IR to wskaźnik insulinooporności obliczany z glukozy i insuliny na czczo, a próg 2,5 był kryterium włączenia do tego badania. Przez 12 tygodni kobiety przyjmowały metforminę 1000 mg dziennie z probiotykiem lub placebo. Probiotyk zawierał ten sam zestaw 9 szczepów co w publikacji ProGasMet (w publikacji pod nowymi nazwami rodzajów, np. Levilactobacillus brevis W63), w dawce 2 × 10⁹ CFU dziennie, po 2 kapsułki rano i przed snem. Po 12 tygodniach w grupie z probiotykiem rzadziej występował nieprawidłowy stolec przy bólu brzucha (26 wobec 52%), ale probiotyk nie poprawił wyników metabolicznych; dwoje autorów zadeklarowało powiązania z producentem [10].

To wstępne dane z małych grup i konkretnych mieszanek; wyników nie można przenosić na każdy probiotyk, a probiotyk nie zastępuje sposobów z ChPL. Jeśli lekarz go zaleci, o różnicach między kapsułkami, proszkiem i płynem piszemy we wpisie probiotyk w kapsułkach, proszku czy płynie.

5. Witamina B12 przy długim stosowaniu metforminy

Metformina może obniżać stężenie witaminy B12, a ryzyko rośnie z dawką, czasem leczenia i przy innych czynnikach ryzyka niedoboru [1]. W badaniu DPP osoby ze stanem przedcukrzycowym losowo przydzielono do metforminy 850 mg dwa razy dziennie albo placebo; faza z randomizacją trwała średnio 3,2 roku, a w dalszej obserwacji DPPOS grupa metforminy przyjmowała lek jawnie. W grupach według pierwotnego przydziału niskie lub graniczne stężenie B12 miało 19,1% wobec 9,5% osób po 5 latach i 20,3% wobec 15,6% po 13 latach, a ryzyko niedoboru rosło z każdym rokiem stosowania leku [11].

Dlatego ChPL zaleca badanie B12 przy podejrzeniu niedoboru, czyli przy niedokrwistości lub objawach neuropatii, takich jak mrowienie i drętwienie stóp, a okresowe badanie u osób z czynnikami ryzyka [1]. ADA uznaje, że związek metforminy z niedoborem B12 i nasileniem neuropatii przemawia za okresowym badaniem jej stężenia [2]. Zapytaj o nie lekarza, jeśli bierzesz metforminę od lat lub masz takie objawy. Przy niedoborze B12 rośnie też homocysteina; co oznacza jej wynik, wyjaśniamy we wpisie homocysteina: badanie i norma.

Ważne: niedobór B12 nie jest powodem do odstawienia metforminy. ChPL zaleca kontynuowanie leczenia, dopóki jest tolerowane i nie ma przeciwwskazań, oraz uzupełnianie niedoboru zgodnie z wytycznymi [1]. Sposób uzupełniania dobiera lekarz: w przeglądzie Cochrane doustna witamina B12 w dawce 1000 µg dziennie podobnie podnosiła jej stężenie jak zastrzyki, choć dowody są niskiej jakości [12]. Dla porównania wystarczające łączne spożycie witaminy B12 według EFSA to 4 µg dziennie dla dorosłych [13].

Suplementy z witaminą B12 traktuj jako uzupełnienie: przy potwierdzonym niedoborze dawkę i czas stosowania ustala lekarz, a kompleksy witamin B z dawką 2,5 µg B12 nie zastępują leczenia niedoboru. Witamina B12 pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek [14]. O porze przyjmowania witamin z grupy B piszemy w tabeli kiedy brać suplementy.

Promaker B-Complex, 90 kapsułek

Marka własna Promaker. Według karty produktu kapsułka dostarcza 8 witamin z grupy B po 100% RWS, w tym 2,5 µg witaminy B12 (cyjanokobalamina) i 200 µg kwasu foliowego; porcja to 1 kapsułka dziennie do posiłku, opakowanie na 90 dni [16]. Nie jest to dawka do leczenia niedoboru B12. Przy łączeniu z innymi preparatami z witaminami B licz łączną dawkę.

Dla kogo: dla dorosłych bez rozpoznanego niedoboru B12, którzy chcą uzupełniać witaminy z grupy B w ilości referencyjnej.

Alergeny: producent nie deklaruje alergenów na karcie sklepu [16]; kapsułka z żelatyny wołowej, przy alergii sprawdź etykietę opakowania.

Zobacz skład i dawkowanie

Olimp B-12 Max, 60 tabletek

Preparat z samą witaminą B12: według karty produktu tabletka zawiera 700 µg cyjanokobalaminy, porcja to 1 sztuka dziennie w trakcie posiłku, opakowanie na 60 dni [17]. To dawka wielokrotnie wyższa niż dzienne zapotrzebowanie; przy niedoborze dawkę i czas stosowania ustala lekarz. Karta nie podaje procentu RWS i w jednym miejscu pisze o kapsułce, choć produkt ma postać tabletek.

Dla kogo: dla dorosłych z niedoborem B12 potwierdzonym badaniem, gdy lekarz zaleci uzupełnianie doustne i ustali dawkę.

Alergeny: producent nie deklaruje alergenów na karcie sklepu [17]; przy alergii sprawdź etykietę opakowania.

Zobacz skład i dawkowanie

6. Kwasica mleczanowa: objawy alarmowe

Kwasica mleczanowa to bardzo rzadkie, ale ciężkie powikłanie [1]. W przeglądzie badań oszacowano ją na mniej niż 10 przypadków na 100 000 pacjento-lat, zwykle u osób z zaburzoną pracą nerek i dodatkowym ostrym stanem, takim jak sepsa lub wstrząs; śmiertelność sięga blisko 50% [15]. ADA podkreśla, że występuje głównie przy eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m²; eGFR to szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego, czyli wyliczona miara pracy nerek [2].

Dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, jeśli po metforminie pojawią się: przyspieszony, głęboki oddech i duszność, silny ból brzucha, skurcze mięśni, wyraźne osłabienie, wychłodzenie organizmu albo zaburzenia przytomności. Według ChPL pacjent z takimi objawami nie powinien przyjmować kolejnych dawek i potrzebuje natychmiastowej pomocy medycznej [1].

ChPL wymienia sytuacje, w których ryzyko rośnie, i wtedy lekarz może zalecić przerwę w leczeniu [1]:

• Odwodnienie: ciężka biegunka, wymioty, gorączka lub picie zbyt małej ilości płynów.
• Badanie z kontrastem jodowym: lek przerywa się przed badaniem lub w jego trakcie i nie stosuje przez co najmniej 48 godzin, do ponownej oceny pracy nerek.
• Operacja: metforminę przerywa się bezpośrednio przed zabiegiem w znieczuleniu ogólnym, podpajęczynówkowym lub zewnątrzoponowym; leczenie można wznowić nie wcześniej niż 48 godzin po zabiegu lub po wznowieniu odżywiania doustnego i dopiero po ponownej ocenie, która potwierdzi stabilną pracę nerek.
• Alkohol i głodzenie: nadmiar alkoholu, ostre zatrucie alkoholem i długotrwałe głodzenie zwiększają ryzyko.
• Nowe leki: leki moczopędne, przeciwnadciśnieniowe i niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, mogą pogorszyć pracę nerek.

7. Kto musi szczególnie uważać

• Choroby nerek: GFR, czyli współczynnik przesączania kłębuszkowego, opisuje pracę nerek; ChPL podaje go w ml/min. Bada się go przed leczeniem i co najmniej raz w roku, u osób starszych częściej, co 3–6 miesięcy. Według ChPL tabletek Glucophage o natychmiastowym uwalnianiu przy GFR 45–59 ml/min maksymalna dawka to 2000 mg na dobę, a przy 30–44 ml/min 1000 mg na dobę, w obu przypadkach w dawkach podzielonych; poniżej 30 ml/min metformina jest przeciwwskazana [1]. Dawkę w danym przypadku ustala lekarz.
• Choroby wątroby, serca i płuc: niewydolność wątroby, niewyrównana niewydolność serca, niewydolność oddechowa i niedawny zawał to przeciwwskazania [1].
• Ciąża: według ChPL dane z ponad 1000 ciąż nie wskazują na zwiększone ryzyko wad, a metforminę można rozważyć, jeśli jest to klinicznie konieczne; decyzję podejmuje lekarz prowadzący ciążę [1].
• Karmienie piersią: metformina przenika do mleka; z powodu ograniczonych danych ChPL nie zaleca karmienia w trakcie leczenia, a decyzję podejmuje się po rozważeniu korzyści i ryzyka [1].
• Dzieci i nastolatki: według ChPL Glucophage (tabletki o zwykłym uwalnianiu) lek może być stosowany w leczeniu cukrzycy typu 2 od 10. roku życia, pod kontrolą lekarza, maksymalnie 2 g na dobę w 2–3 dawkach podzielonych, ze szczególną ostrożnością u dzieci w wieku 10–12 lat [1].

9. Podsumowanie

• Najczęstsze skutki uboczne metforminy to nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha i utrata apetytu; pojawiają się głównie na początku leczenia [1].
• Pomaga przyjmowanie leku z posiłkiem lub po nim i stopniowe zwiększanie dawki; o postaci XR i zmianie dawki decyduje lekarz [1] [2].
• Probiotyki zmniejszały dolegliwości w dwóch małych badaniach, ale to dane wstępne [4] [10].
• Przy długim leczeniu badaj witaminę B12; niedobór uzupełnia się bez przerywania metforminy [11] [1].
• Duszność, silny ból brzucha, skurcze mięśni i wyraźne osłabienie to objawy alarmowe: dzwoń pod 112 [1].
• Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.