Bor to pierwiastek śladowy, który bierze udział w gospodarce wapniem i magnezem, ale w Unii Europejskiej nie ma dla niego żadnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a EFSA nie klasyfikuje boru jako niezbędnego składnika odżywczego [1] [2]. Małe badania u ludzi łączą bor z gospodarką minerałów, hormonami płciowymi i pracą mózgu, a kilka krótkich prób u osób z chorobą zwyrodnieniową stawów dało wstępne wyniki; te dowody nie wystarczają do rutynowego zalecania suplementacji boru [3]. Objawów niedoboru boru u ludzi nie opisano jako osobnej choroby, a skutki uboczne pojawiają się przy dużych ilościach kwasu borowego: wymioty, biegunka i ból brzucha; dla dorosłych górny limit to 10 mg boru dziennie łącznie z dietą, a polska opinia dopuszcza najwyżej 3 mg w dziennej porcji suplementu [4] [1]. Jeśli zależy ci na kościach, unijne oświadczenia mają witamina D, wapń, magnez, cynk i mangan, a bor dostarczają owoce, warzywa, orzechy i rośliny strączkowe [2] [5].
Ofertę sklepu w tym zakresie zobaczysz w kategorii multiwitaminy.
Aktualizacja 29.10.2026: Skróciliśmy omówienie badań boru i hormonów do najważniejszych wyników i odsyłamy do poradnika, który opisuje je szczegółowo.
Produkty omawiane w artykule
Spis treści
1. Bor: co to za pierwiastek i jaką ma rolę w organizmie?
Bor to pierwiastek chemiczny obecny w glebie, wodzie i roślinach. W organizmie człowieka występuje w niewielkich ilościach: wchłania się z przewodu pokarmowego i jest usuwany głównie z moczem [6].
Polski Zespół do spraw Suplementów Diety opisuje udział boru w metabolizmie wapnia, wzroście kości i metabolizmie insuliny, ale zaznacza, że mechanizmy są słabo poznane, a zalecanego dziennego spożycia nie ustalono [4]. EFSA nie wyznaczyła dla niego wartości referencyjnych, bo u ludzi nie zidentyfikowano żadnej konkretnej funkcji, której brak powodowałby chorobę [1]. Z tego powodu żaden produkt z borem nie może w UE obiecywać, że bor wspiera kości, stawy czy hormony [2] [1].
Uchwała Zespołu z 2020 roku wymienia jako formy boru z wykazu dla suplementów diety kwas borowy i boran sodu [4]. Osobno, od grudnia 2021 roku, UE dopuszcza jako nową żywność fruktoboran wapnia: tylko w suplementach dla dorosłych, do 220 mg związku dziennie, z informacją na etykiecie, że nie powinny go stosować osoby poniżej 18 lat ani kobiety w ciąży i karmiące piersią [7]. To masa związku, a nie boru: bor stanowi 2,5-2,9 procent fruktoboranu, więc 220 mg daje ok. 5,5-6,4 mg boru [7]. Najczęściej spotkasz go jako dodatek do kompleksów mineralnych i multiwitamin w sklepie Świat Supli, zwykle w ilości 1-2 mg w porcji.
2. Bor na co pomaga: co pokazały badania u ludzi
Właściwości boru opisywane w sieci (mocne kości, łagodzenie menopauzy, lepsza pamięć, mniejsze stany zapalne) pochodzą głównie z badań na zwierzętach i komórkach oraz z kilku małych badań u ludzi [3]. Przegląd z 2026 roku ocenia, że badania boru u ludzi mają małe próby, a obecne dane nie wystarczają, by uzasadnić zalecenia dietetyczne ani suplementację [3].
2.1. Bor a kości i menopauza
W pierwszym badaniu tego typu 12 kobiet po menopauzie (48-82 lata) przez 119 dni jadło dietę z ok. 0,25 mg boru dziennie, a potem przez 48 dni dostawało dodatkowo 3 mg boru [8]. Po dodaniu boru zmniejszyło się wydalanie wapnia i magnezu z moczem, a w surowicy wzrosły 17-beta-estradiol i testosteron. Badanie porównywało okresy u tych samych osób i nie miało grupy placebo [8]. W podobnym badaniu z Aberdeen zdrowe kobiety po menopauzie przez 3 tygodnie jadły dietę z 0,33 mg boru, a potem przez 3 tygodnie dostawały dodatkowo 3 mg; zmiana nie wpłynęła na składniki mineralne, hormony płciowe ani markery obrotu kostnego [9].
Gęstość kości mierzono w rocznym badaniu 28 studentek, 17 trenujących i 11 nietrenujących, które dostawały bor albo placebo [10]. Bor zmieniał w nim głównie stężenie fosforu i magnezu we krwi, a streszczenie nie przypisuje mu zmian gęstości kości [10]. Przegląd narracyjny 11 badań z 594 osobami uznał 3 mg boru dziennie za wspierające kości, ale 4 z tych badań dotyczyły boru razem z innymi składnikami [11]. Badania z pomiarem gęstości kości są nieliczne i małe, więc nie pozwalają stwierdzić, że bor chroni przed osteoporozą [3].
2.2. Bor na stawy i stany zapalne
Na stawy bor bywa polecany ze względu na możliwe działanie przeciwzapalne. U ludzi opisano np. badanie Naghii z 2011 roku: 8 zdrowych mężczyzn przez tydzień przyjmowało 10 mg boru dziennie; po tym czasie istotnie obniżył się TNF-alfa, a zmiany hsCRP i IL-6 nie osiągnęły istotności statystycznej [12]. Badanie nie miało osobnej grupy kontrolnej, a 10 mg to tyle, ile wynosi górny limit dla dorosłych z wszystkich źródeł [12] [1].
U osób z chorobą zwyrodnieniową stawów przeprowadzono kilka małych prób z placebo. W australijskim badaniu 20 osób z potwierdzoną radiologicznie chorobą przez 8 tygodni dostawało 6 mg boru dziennie w postaci boranu sodu albo placebo; ukończyło je 18 osób, a poprawę zgłosiła połowa osób z grupy boru wobec 10 procent z grupy placebo [13]. W rumuńskim badaniu pilotażowym 60 osób z chorobą zwyrodnieniową kolan przez 2 tygodnie przyjmowało fruktoboran wapnia (1,5, 3 albo 6 mg boru dziennie) lub placebo; oceniano markery zapalne we krwi, a nie ból [14]. W badaniu, którego część autorów pracowała u producenta fruktoboranu, 60 osób ze zgłaszanym dyskomfortem kolan przez 2 tygodnie dostawało 220 mg fruktoboranu wapnia dziennie albo placebo, a dyskomfort w kwestionariuszach zmniejszył się bardziej niż przy placebo [15]. Próby były krótkie, stosowały różne formy i dawki boru, a wyników fruktoboranu wapnia nie można przenosić na kwas borowy z multiwitamin. Te dowody nie wystarczają, by rutynowo zalecać bor na stawy [3].
W badaniu z randomizacją u 113 studentek z bolesnymi miesiączkami 10 mg boru dziennie, przyjmowane od 2 dni przed miesiączką do jej 3. dnia przez 2 cykle, zmniejszało ból i skracało jego czas w porównaniu z placebo [16]. Dawka była ponad trzy razy większa niż polski limit dla suplementów [4].
2.3. Bor a testosteron, estrogen i potencja
Wyniki dotyczące hormonów są niespójne: w dwóch małych badaniach bez grupy placebo 10 mg boru dziennie zmieniało u mężczyzn stężenie estradiolu albo wolnego testosteronu [17] [12], a w jedynym badaniu z placebo 2,5 mg boru przez 7 tygodni nie zmieniło testosteronu, siły ani masy mięśniowej u 19 młodych kulturystów [18]. Szczegóły tych badań, wyniki dla SHBG i witaminy D oraz pytanie, czy bor pomaga na potencję, omawiamy w tekście czy bor podnosi testosteron.
U kobiet po menopauzie stosujących terapię estrogenową dieta uboga w bor osłabiała wzrost estradiolu wywołany lekiem [19]. Jeśli przyjmujesz hormonalną terapię menopauzalną, powiedz lekarzowi o każdym suplemencie z borem.
2.4. Bor a pamięć i koncentracja
W trzech badaniach Penlanda te same zdrowe starsze osoby jadły dietę z ok. 0,25 mg albo ok. 3,25 mg boru na 2000 kcal dziennie. Przy niskim spożyciu w zapisie EEG przybywało fal o niskiej częstotliwości, a wyniki testów uwagi, pamięci krótkotrwałej, zręczności i koordynacji wzrokowo-ruchowej były gorsze [20]. Badania mierzyły skutki diety bardzo ubogiej w bor, a nie efekt suplementu u osób, które jedzą typowo.
3. Niedobór boru w organizmie: objawy
Niedobór boru nie ma u ludzi opisanego zespołu objawów, takiego jak anemia przy braku żelaza. Wiedza o skutkach małej ilości boru pochodzi z badań w oddziałach metabolicznych, w których dorośli przez 2-4 miesiące jedli dietę z ok. 0,25 mg boru dziennie, czyli kilka razy mniej niż typowo [19] [21]. Opisano w nich:
- większe wydalanie wapnia i magnezu z moczem u kobiet po menopauzie [8];
- niższe stężenie miedzi w osoczu i niższa aktywność enzymu antyoksydacyjnego (dysmutazy ponadtlenkowej) w krwinkach czerwonych [19];
- u kobiet stosujących estrogeny słabszy wzrost estradiolu [19];
- zmiany w zapisie EEG oraz gorsze wyniki testów uwagi i pamięci [20].
Częste w internecie listy objawów niedoboru boru, takie jak bóle stawów, zmęczenie, łuszczyca, wypadanie włosów czy depresja, nie mają potwierdzenia w tych badaniach. Takie dolegliwości mają wiele przyczyn, dlatego ich ocenę zacznij od lekarza rodzinnego, a nie od suplementu.
4. W czym jest bor? Źródła boru w diecie
Dużo boru mają produkty roślinne: owoce, warzywa, bulwy i rośliny strączkowe zawierają go znacznie więcej niż zboża i produkty zwierzęce [5].
- Owoce świeże i suszone, np. rodzynki [5] [21].
- Orzechy, np. orzeszki ziemne, masło orzechowe i inne orzechy [21].
- Rośliny strączkowe, np. fasola i soczewica, oraz grzyby [4].
- Warzywa i bulwy, np. ziemniaki [5].
- Napoje i woda: wino, cydr, piwo i wody mineralne; zawartość boru w wodzie zależy od jej źródła [4] [5].
Mediana spożycia boru w USA wynosiła 1,02 mg dziennie u mężczyzn i 0,83 mg u kobiet [21]. W Wielkiej Brytanii dorośli przyjmują średnio ok. 1,5 mg dziennie, a w Austrii z jedzeniem i wodą 2,3-2,74 mg [4]. Jeśli jesz codziennie owoce, warzywa, orzechy i strączki, dostarczasz bor bez suplementu.
5. Bor suplement: ile boru dziennie i jaki wybrać?
Dawki boru w suplementach mają dwa ograniczenia. Polski Zespół do spraw Suplementów Diety zaleca najwyżej 3 mg boru w dziennej porcji suplementu dla dorosłych [4]. Niemiecki instytut BfR proponuje jeszcze mniej, 0,5 mg w dziennej porcji, i informację na etykiecie, że produkt nie jest odpowiedni dla dzieci i młodzieży, bo u nich dieta i woda mogą już dawać tyle boru, ile wynosi limit [1]. Obie opinie są dokumentami doradczymi, a nie przepisem prawa.
Drugim ograniczeniem jest górny poziom spożycia (UL), czyli ilość ze wszystkich źródeł, przy której przy długotrwałym spożyciu nie oczekuje się niekorzystnych skutków [1]. Według EFSA wynosi on 10 mg boru dziennie u dorosłych, także w ciąży i podczas karmienia, 9 mg w wieku 15-17 lat i od 3 do 7 mg u dzieci w wieku 1-14 lat [1]. Amerykański limit dla dorosłych to 20 mg dziennie [22], a polska opinia opiera się na limicie EFSA [4].
5.1. Kiedy brać bor: rano czy wieczorem i jak długo?
W opisanych badaniach bor przyjmowano zwykle do śniadania, a pora dnia nie była przedmiotem porównań [12]. Przyjmuj preparat według etykiety, np. razem z posiłkiem, a zasady łączenia suplementów zebraliśmy w tekście kiedy brać suplementy. Badania boru trwały od tygodnia do roku i nie wyznaczają czasu stosowania (więcej w pytaniu 8.5) [12] [10].
5.2. Jaki suplement z borem wybrać?
Najpierw policz bor z wszystkich preparatów: jeśli bierzesz multiwitaminę z borem, nie dokładaj osobnych tabletek z borem ani kompleksów krzemu z borem, bo łatwo przekroczysz 3 mg w porcji suplementów [4]. W multiwitaminach borowi towarzyszą składniki z unijnymi oświadczeniami o kościach (witamina D, wapń, magnez, cynk, mangan), jeśli porcja ma co najmniej 15 procent ich referencyjnej wartości spożycia [2] [23]. Multiwitamina Olimp Vita-Min One ma 1 mg boru, a więc mniej więcej tyle, ile przeciętna dieta, oraz witaminę D, wapń, magnez, cynk i mangan w ilościach spełniających ten warunek [24]. Multiwitamina naszej marki Świat Supli Multivitamina Complex nie zawiera boru, ale ma witaminę D3, wapń, magnez, cynk i mangan w ilościach spełniających warunek oświadczeń [25]; to rozsądny wybór, gdy bor dostarczasz z jedzenia. Sama witamina D3 w kapsułce Singularis Witamina D 2000 IU odpowiada polskiemu zaleceniu 1000-2000 j.m. dziennie dla dorosłych w wieku 19-65 lat, jeśli latem skóra nie dostaje dość słońca [26] [27]. Żaden z nich nie leczy osteoporozy ani chorób stawów, a przywołane badania nie potwierdzają skuteczności tych konkretnych produktów.
Produkty poniżej dobraliśmy dla dorosłych. W ciąży, podczas karmienia piersią i przed 18. rokiem życia suplementy z borem i witaminą D wybiera lekarz, a przy chorobie nerek preparatów z borem nie zaczynaj bez nefrologa (sekcja 6) [1] [28].
Dla kogo: dla dorosłych, którzy chcą multiwitaminy z borem w ilości zbliżonej do tej z typowej diety, a przy tym uzupełnić składniki ważne dla kości.
Dwie kapsułki według karty produktu zawierają 1 mg boru z kwasu borowego, 40 µg witaminy D (800 procent referencyjnej wartości spożycia), 240 mg wapnia, 190 mg magnezu, 10 mg cynku, 1 mg manganu i 14 mg żelaza, a także m.in. 400 µg witaminy A, 6 mg witaminy B6, 55 µg selenu, 150 µg jodu i 50 mg ekstraktu z korzenia żeń-szenia amerykańskiego [24]. Porcja spełnia warunek oświadczeń, że witamina D, magnez i cynk pomagają w utrzymaniu zdrowych kości, a wapń jest do tego potrzebny [2]. Bor w tej porcji to jedna trzecia ilości dopuszczonej w polskiej opinii [4].
Nie dokładaj do niej osobnych preparatów z borem ani z witaminą D bez rozmowy z lekarzem. Porcja ma 14 mg żelaza: do 17 mg dziennie z suplementów raczej nie szkodzi, ale jeśli lekarz zalecił ci unikać żelaza, wybierz produkt bez niego [29]. W badaniu z randomizacją u 20 zdrowych osób żeń-szeń amerykański osłabiał działanie warfaryny [30], dlatego przy leczeniu warfaryną nie zaczynaj tej multiwitaminy bez lekarza prowadzącego.
Kapsułka jest z żelatyny z barwnikiem E 172. Karta sklepu nie podaje informacji o alergenach, więc przy alergii sprawdź etykietę na opakowaniu [24]. Producent zaleca 2 kapsułki dziennie. Uwagi na karcie sklepu wykluczają stosowanie w ciąży; opakowanie trzymaj poza zasięgiem małych dzieci.
Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kaps.
Dla kogo: dla dorosłych, którzy bor dostarczają z owoców, warzyw, orzechów i strączków, a w multiwitaminie szukają składników z oświadczeniami o kościach. To marka własna sklepu Świat Supli.
Dwie kapsułki według karty produktu dostarczają 12 µg witaminy D3, 150 mg wapnia, 65 mg magnezu, 15 mg cynku i 1,8 mg manganu, a także m.in. 5 mg żelaza; produkt nie zawiera boru [25]. Każdy z tych pięciu składników ma w porcji co najmniej 15 procent referencyjnej wartości spożycia, więc spełnia warunek oświadczeń o utrzymaniu zdrowych kości [2] [23].
Ma 15 mg cynku, dlatego nie łącz jej z osobnym preparatem cynku ani z drugą multiwitaminą. Kapsułki mają otoczkę z żelatyny wołowej. Według karty produkt może zawierać mleko (łącznie z laktozą), soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża z glutenem, jaja, skorupiaki i ryby, więc przy alergii na którykolwiek z nich go nie wybieraj [25]. Karta zaleca 2 kapsułki dziennie, a jej uwagi wykluczają stosowanie w ciąży; produkt przechowuj tak, by nie sięgnęły po niego małe dzieci.
Singularis Witamina D 2000 IU, 60 kaps.
Dla kogo: dla dorosłych w wieku 19-65 lat, którzy nie biorą multiwitaminy z witaminą D i chcą ją uzupełnić zgodnie z polskimi wytycznymi.
Jedna kapsułka według karty produktu zawiera 2000 IU witaminy D3 z lanoliny, czyli 1000 procent referencyjnej wartości spożycia, w oleju z krokosza barwierskiego [27]. To górna wartość zalecenia 1000-2000 j.m. dziennie dla dorosłych w wieku 19-65 lat [26], a witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości [2].
Nie dodawaj tej witaminy D automatycznie do multiwitaminy. Z Olimp Vita-Min One otrzymasz łącznie 90 µg, czyli 3600 j.m. dziennie z suplementów; dolicz dietę i uzgodnij potrzebę takiej dawki z lekarzem [24] [27]. Górny limit EFSA dla dorosłych to 100 µg dziennie ze wszystkich źródeł [31].
Kapsułka jest z żelatyny i gliceryny. Karta sklepu nie podaje informacji o alergenach, więc przy alergii sprawdź etykietę [27]. Producent zaleca 1 kapsułkę dziennie podczas posiłku lub po nim. Uwagi na karcie sklepu wykluczają stosowanie w ciąży; trzymaj opakowanie poza zasięgiem dzieci.
Produkty z tego tekstu w sklepie Świat Supli
Multiwitamina z 1 mg boru, multiwitamina marki własnej bez boru i sama witamina D3.
6. Bor skutki uboczne: czy bor jest bezpieczny?
Polski Zespół do spraw Suplementów Diety ocenia, że przy spożyciu ok. 3 mg boru dziennie ryzyko działań niepożądanych jest bardzo niewielkie [4]. Skutki uboczne opisano przy dużych ilościach kwasu borowego: spożycie odpowiadające ok. 25-76 mg boru na kilogram masy ciała przez kilka dni lub tygodni powodowało wymioty, biegunkę i ból brzucha [4]. Limit EFSA wyznaczono z badań na szczurach, w których bor przyjmowany w ciąży obniżał masę płodów [4] [6].
- Zatrucie kwasem borowym: w opisanym przypadku po wypiciu dużej ilości kwasu borowego wystąpiły nudności, wymioty, biegunka i odwodnienie, a potem niewydolność nerek, rumieniowa wysypka i zaburzenia rytmu serca [32]. Kwas borowy i boraks do celów domowych to nie suplementy; nie pij ich roztworów.
- Bor a nerki: bor jest usuwany głównie z moczem [6]. U 17 osób długotrwale dializowanych stężenie boru w surowicy przed dializą było wyższe niż u 467 zdrowych osób w podobnym wieku [28]. Przy przewlekłej chorobie nerek lub dializach nie zaczynaj suplementów z borem bez nefrologa.
- Ciąża, karmienie, dzieci: limit dla dorosłych obejmuje ciążę i karmienie, ale preparaty z borem nie są przeznaczone dla dzieci i młodzieży, bo dieta może im już dawać ilość bliską limitu [1].
- Leki i hormony: przy hormonalnej terapii menopauzalnej bor może zmieniać stężenie estradiolu (sekcja 2.3) [19]. Inne pary suplementów, których nie warto łączyć, opisujemy w tekście jakich suplementów nie łączyć.
7. Kiedy do lekarza, a kiedy dzwonić pod 112
- Gdy po suplemencie z borem masz uporczywe nudności, biegunkę albo wysypkę, odstaw preparat przyjmowany na własną rękę i skontaktuj się z lekarzem; zabierz opakowania wszystkich suplementów [4].
- Gdy ktoś, zwłaszcza dziecko, mógł połknąć coś szkodliwego, np. kwas borowy, boraks albo wiele tabletek z borem, dzwoń pod 112 od razu, także bez objawów, bo mogą pojawić się po kilku godzinach; nie wywołuj wymiotów, nie podawaj nic do jedzenia ani picia i zabierz opakowanie [33].
- Dzwoń pod 112 także wtedy, gdy ktoś stracił przytomność, przestał oddychać, ma duże trudności z oddychaniem albo drgawki [33]. Gdy nie masz pewności, czy połknięta substancja jest szkodliwa, pilnie zasięgnij porady lekarza [33].
- Gdy ktoś nie reaguje, natychmiast dzwoń pod 112. Jeśli osoba nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora i użyj AED, jeśli jest dostępny; pojedyncze westchnienia nie są prawidłowym oddechem [34] [35]. Pozycję boczną stosuj u osoby nieprzytomnej, która oddycha prawidłowo, gdy nie podejrzewasz urazu; nie podawaj jej niczego doustnie. Przy podejrzeniu urazu (np. po upadku) ogranicz zbędne ruchy i wykonuj polecenia dyspozytora; drożność dróg oddechowych i resuscytacja mają pierwszeństwo [35].
8. Najczęstsze pytania
8.1. Czy bor jest szkodliwy?
Typowe ilości boru w zróżnicowanej diecie zwykle nie budzą obaw u zdrowych dorosłych; bezpieczeństwo zależy jednak od całkowitego spożycia, wieku i czynności nerek [1] [28]. Dorosły nie powinien długotrwale przekraczać 10 mg boru dziennie ze wszystkich źródeł, a w suplementach polska opinia dopuszcza najwyżej 3 mg w porcji [1] [4].
8.2. Pierwiastek bor a nerki: czy przy chorobie nerek można brać bor?
Nerki usuwają większość wchłoniętego boru, co pokazało badanie, w którym 84 procent dawki 10 mg odzyskano w moczu [17]. U osób dializowanych stężenie boru przed dializą było wyższe niż u zdrowych [28], dlatego przy chorobie nerek o każdym suplemencie z borem decyduje nefrolog.
8.3. Czy bor 10 mg to dobra dawka?
Nie jako codzienny suplement. 10 mg to górny limit EFSA dla dorosłych ze wszystkich źródeł razem [1], więc z dietą go przekraczasz, a polska opinia dopuszcza najwyżej 3 mg w porcji suplementu [4].
8.4. Krzem z borem: jakie skutki uboczne?
W kompleksach krzemu z borem o bezpieczeństwie boru decyduje jego ilość w porcji: sprawdź na etykiecie, czy razem z innymi preparatami nie przekracza 3 mg dziennie [4].
8.5. Jak długo można brać bor?
Badania z placebo trwały od kilku tygodni do roku [18] [10] i nie ustaliły, jak długo stosować bor. Limit EFSA opisuje długotrwałe spożycie, a porcja do 3 mg u dorosłego z typową dietą się w nim mieści [1] [4]; nie oznacza to, że długie stosowanie przynosi korzyść.
9. Najważniejsze w skrócie
- Bor nie ma w UE dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, a EFSA nie klasyfikuje boru jako niezbędnego składnika odżywczego.
- Małe badania u ludzi pokazują zmiany w wydalaniu wapnia i magnezu, hormonach i testach poznawczych, ale nie potwierdzają korzyści dla kości; kilka krótkich, małych prób przy chorobie zwyrodnieniowej stawów nie wystarcza do rutynowego zalecania boru.
- Objawów niedoboru boru nie opisano jako osobnej choroby; typowa dieta daje ok. 1-3 mg boru dziennie.
- Polska opinia dopuszcza najwyżej 3 mg boru w porcji suplementu dla dorosłych, a górny limit EFSA to 10 mg dziennie łącznie z dietą.
- Skutki uboczne (wymioty, biegunka, ból brzucha) opisano przy dużych ilościach kwasu borowego; przy chorobie nerek o borze decyduje nefrolog.
- Oświadczenia UE o zdrowych kościach mają witamina D, wapń, magnez, cynk i mangan, a nie bor.
- Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
10. Źródła
- Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR), 2021, Proposed maximum levels for the addition of boron to foods including food supplements (górne poziomy spożycia boru według EFSA 2004 ze wszystkich źródeł: 3 mg dziennie w wieku 1-3 lat, 4 mg w wieku 4-6 lat, 5 mg w wieku 7-10 lat, 7 mg w wieku 11-14 lat, 9 mg w wieku 15-17 lat i 10 mg u dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących; EFSA nie klasyfikuje boru jako niezbędnego składnika odżywczego i nie ustaliła dla niego wartości referencyjnych spożycia; w UE nie dopuszczono oświadczeń zdrowotnych dla boru; BfR proponuje najwyżej 0,5 mg boru w dziennej porcji suplementu i informację, że produkt nie jest odpowiedni dla dzieci i młodzieży; odczyt 15.10.2026): bfr.bund.de
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, tekst skonsolidowany z 17.05.2021 (witamina D, magnez i cynk pomagają w utrzymaniu zdrowych kości, wapń jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości, mangan przyczynia się do utrzymania zdrowych kości; warunek: żywność jest co najmniej źródłem danego składnika; w wykazie nie ma oświadczeń dla boru): eur-lex.europa.eu
- Melenikioti E., Pavlidou E., Dakanalis A., Giaginis C., Papadopoulou S.K., 2026, Dietary lithium, silicon, and boron: an updated critical review of their roles in metabolic regulation, neurobiology, bone health, and the gut microbiome, Nutrients 18(3):386 (przegląd narracyjny literatury do stycznia 2025; badania boru u ludzi mają małe próby; obecne dane u ludzi nie wystarczają, by uzasadnić zalecenia dietetyczne lub suplementację): doi.org
- Zespół do spraw Suplementów Diety przy Radzie Sanitarno-Epidemiologicznej, Uchwała nr 3/2020 z 7 lutego 2020 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej maksymalnej dawki boru w zalecanej dziennej porcji w suplementach diety, z uzasadnieniem (najwyżej 3 mg boru w dziennej porcji suplementów przeznaczonych dla dorosłych; w suplementach można stosować kwas borowy i boran sodu; najbogatsze źródła boru w diecie to owoce, warzywa, grzyby, orzechy i rośliny strączkowe, a także wino, cydr, piwo i wody mineralne; w Wielkiej Brytanii średnie spożycie dorosłych ok. 1,5 mg dziennie, 97,5. centyl 2,6 mg; w Austrii 2,3-2,74 mg dziennie z żywnością i wodą; spożycie kwasu borowego odpowiadające ok. 25-76 mg boru na kg masy ciała przez kilka dni lub tygodni powodowało wymioty, biegunkę i ból brzucha; UL EFSA 10 mg dziennie wyznaczono z badań na szczurach, w których bor przyjmowany w ciąży obniżał masę płodów; odczyt 15.10.2026): gov.pl
- Hunt C.D., Shuler T.R., Mullen L.M., 1991, Concentration of boron and other elements in human foods and personal-care products, Journal of the American Dietetic Association 91(5):558-568 (owoce, warzywa, bulwy i rośliny strączkowe mają znacznie więcej boru niż zboża i produkty zwierzęce; zawartość boru w wodzie zależy od miejsca pochodzenia; bor występuje w wielu produktach do higieny i lekach bez recepty): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hadrup N., Frederiksen M., Sharma A.K., 2021, Toxicity of boric acid, borax and other boron containing compounds: A review, Regulatory Toxicology and Pharmacology 121:104873 (bor jest wchłaniany z przewodu pokarmowego i wydalany głównie z moczem; po spożyciu kwasu borowego opisano zgony; u zwierząt skutkami są utrata masy ciała i szkodliwy wpływ na rozrodczość): doi.org
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/2129 z 2 grudnia 2021 r. zezwalające na wprowadzenie na rynek fruktoboranu wapnia jako nowej żywności (suplementy żywnościowe dla dorosłych, z wyłączeniem kobiet w ciąży i karmiących piersią, najwyżej 220 mg fruktoboranu wapnia dziennie; na etykiecie informacja, że suplementu nie powinny spożywać osoby poniżej 18 lat ani kobiety w ciąży i karmiące piersią; w specyfikacji bor 2,5-2,9 procent; zezwolenie od 23.12.2021; odczyt tekstu z Urzędu Publikacji UE 15.10.2026): eur-lex.europa.eu
- Nielsen F.H., Hunt C.D., Mullen L.M., Hunt J.R., 1987, Effect of dietary boron on mineral, estrogen, and testosterone metabolism in postmenopausal women, FASEB Journal 1(5):394-397 (12 kobiet po menopauzie w oddziale metabolicznym; po 119 dniach diety z ok. 0,25 mg boru dziennie dodatek 3 mg boru dziennie przez 48 dni; mniejsze wydalanie wapnia i magnezu z moczem, wzrost 17-beta-estradiolu i testosteronu w surowicy; porównanie okresów u tych samych osób, bez grupy placebo): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Beattie J.H., Peace H.S., 1993, The influence of a low-boron diet and boron supplementation on bone, major mineral and sex steroid metabolism in postmenopausal women, British Journal of Nutrition 69(3):871-884 (zdrowe kobiety po menopauzie w oddziale metabolicznym; 3 tygodnie diety z 0,33 mg boru dziennie, potem 3 tygodnie z dodatkiem 3 mg; brak wpływu na składniki mineralne, hormony płciowe i markery obrotu kostnego w moczu; autorzy zaznaczają, że dieta uboga w bor mogła zwiększyć wchłanianie wapnia i zamaskować efekt): doi.org
- Meacham S.L., Taper L.J., Volpe S.L., 1994, Effects of boron supplementation on bone mineral density and dietary, blood, and urinary calcium, phosphorus, magnesium, and boron in female athletes, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):79-82 (28 studentek, 17 trenujących i 11 nietrenujących, przez rok, bor albo placebo; gęstość kości nieznacznie wzrosła u trenujących i nieznacznie spadła u nietrenujących; bor wpływał na fosfor i magnez w surowicy oraz wydalanie boru z moczem; streszczenie nie podaje dawki boru): doi.org
- Rondanelli M., Faliva M.A., Peroni G. i wsp., 2020, Pivotal role of boron supplementation on bone health: a narrative review, Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 62:126577 (przegląd narracyjny 11 badań z 594 osobami, 7 badań samego boru i 4 boru z innymi składnikami; autorzy uznają 3 mg boru dziennie za wspierające kości; dwie autorki z firmy Indena): doi.org
- Naghii M.R., Mofid M., Asgari A.R., Hedayati M., Daneshpour M.S., 2011, Comparative effects of daily and weekly boron supplementation on plasma steroid hormones and proinflammatory cytokines, Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 25(1):54-58 (8 zdrowych mężczyzn; dzień 0 placebo, potem 10 mg boru dziennie przez 7 dni; bez osobnej grupy kontrolnej; po tygodniu w próbkach z godziny 8 wzrost wolnego testosteronu i spadek estradiolu; według pełnego tekstu po tygodniu istotny statystycznie spadek TNF-alfa, a spadki hsCRP i IL-6 nieistotne statystycznie): doi.org
- Newnham R.E., 1994, Essentiality of boron for healthy bones and joints, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):83-85 (opis badania z podwójnie ślepą próbą Travers, Rennie, Newnham, J Nutr Med 1990, Royal Melbourne Hospital 1983-1987: 20 osób z potwierdzoną radiologicznie chorobą zwyrodnieniową stawów, 6 mg boru dziennie (55 mg dziesięciowodnego czteroboranu sodu) albo placebo przez 8 tygodni, ocena po 3 i 8 tygodniach; 2 osoby wycofały się; poprawę zgłosiło 50 procent osób przyjmujących bor wobec 10 procent przy placebo; odczyt pełnego tekstu 15.10.2026): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Scorei R., Mitrut P., Petrisor I., Scorei I., 2011, A double-blind, placebo-controlled pilot study to evaluate the effect of calcium fructoborate on systemic inflammation and dyslipidemia markers for middle-aged people with primary osteoarthritis, Biological Trace Element Research 144(1-3):253-263 (72 osoby z pierwotną chorobą zwyrodnieniową kolan rozpoczęły, 60 ukończyło, po 15 w 4 grupach; 2 tygodnie fruktoboranu wapnia w ilości odpowiadającej 1,5, 3 albo 6 mg boru dziennie albo placebo; oceniano markery zapalne we krwi (CRP, fibrynogen, OB) i lipidy, nie ból; autorzy opisują korzystny wpływ na markery zapalne; odczyt pełnego tekstu 15.10.2026): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Pietrzkowski Z., Phelan M.J., Keller R. i wsp., 2014, Short-term efficacy of calcium fructoborate on subjects with knee discomfort: a comparative, double-blind, placebo-controlled clinical study, Clinical Interventions in Aging 9:895-899 (60 osób z samodzielnie zgłaszanym dyskomfortem kolan, losowo fruktoboran wapnia 110 mg dwa razy dziennie albo placebo przez 14 dni; większy spadek wyników WOMAC i McGill niż przy placebo po 7 i 14 dniach; część autorów z firmy FutureCeuticals): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Nikkhah S., Dolatian M., Naghii M.R., Zaeri F., Taheri S.M., 2015, Effects of boron supplementation on the severity and duration of pain in primary dysmenorrhea, Complementary Therapies in Clinical Practice 21(2):79-83 (113 studentek z bolesnymi miesiączkami bez choroby miednicy, losowo 58 do grupy boru i 55 do placebo; 10 mg boru dziennie od 2 dni przed miesiączką do jej 3. dnia przez 2 cykle; ból był słabszy i krótszy niż w grupie placebo): doi.org
- Naghii M.R., Samman S., 1997, The effect of boron supplementation on its urinary excretion and selected cardiovascular risk factors in healthy male subjects, Biological Trace Element Research 56(3):273-286 (18 zdrowych mężczyzn; wydalanie boru z moczem przy zwykłej diecie 0,35-3,53 mg dziennie; przy 10 mg boru dziennie przez 4 tygodnie 84 procent dawki odzyskano w moczu; estradiol w osoczu wzrósł z 51,9 do 73,9 pmol/l; bez grupy placebo): doi.org
- Green N.R., Ferrando A.A., 1994, Plasma boron and the effects of boron supplementation in males, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):73-77 (19 kulturystów w wieku 20-27 lat: 10 dostawało 2,5 mg boru, 9 placebo, przez 7 tygodni; bor nie wpłynął na testosteron całkowity i wolny, beztłuszczową masę ciała ani siłę; testosteron całkowity wzrósł w obu grupach w czasie treningu): doi.org
- Nielsen F.H., 1994, Biochemical and physiologic consequences of boron deprivation in humans, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):59-63 (przegląd badań w oddziale metabolicznym: m.in. 5 mężczyzn po 45. roku życia, 4 kobiety po menopauzie i 5 kobiet po menopauzie stosujących estrogeny przez 63 dni na diecie z 0,23 mg boru na 2000 kcal, potem 49 dni z dodatkiem 3 mg boru dziennie; u kobiet stosujących estrogeny niedobór boru osłabiał wzrost 17-beta-estradiolu i miedzi w osoczu): doi.org
- Penland J.G., 1994, Dietary boron, brain function, and cognitive performance, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):65-72 (3 badania u zdrowych starszych kobiet i mężczyzn, porównanie okresów u tych samych osób: ok. 0,25 mg wobec ok. 3,25 mg boru na 2000 kcal dziennie; przy niskim spożyciu boru w zapisie EEG więcej fal o niskiej częstotliwości oraz gorsze wyniki testów zręczności, koordynacji wzrokowo-ruchowej, uwagi, percepcji i pamięci): doi.org
- Rainey C.J., Nyquist L.A., Christensen R.E. i wsp., 1999, Daily boron intake from the American diet, Journal of the American Dietetic Association 99(3):335-340 (3-dniowe zapisy jadłospisu 11 009 osób w USA; mediana spożycia boru 1,02 mg dziennie u mężczyzn i 0,83 mg u kobiet, 95. centyl 2,42 i 1,94 mg; u wegetarian mediana 1,30 mg u mężczyzn i 1,00 mg u kobiet; kawa i mleko mają mało boru, ale dają 12 procent spożycia z powodu ilości; wśród produktów bogatych w bor masło orzechowe, wino, rodzynki, orzeszki ziemne i inne orzechy): doi.org
- Institute of Medicine (USA), 2001, Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc, National Academies Press (amerykański górny poziom spożycia boru dla dorosłych: 20 mg dziennie): doi.org
- Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności, załącznik (oświadczenie źródło witaminy lub składnika mineralnego: co najmniej 15 procent referencyjnej wartości spożycia w porcji): eur-lex.europa.eu
- Świat Supli, karta produktu Olimp Vita-Min One, 60 kapsułek (2 kapsułki: m.in. bor 1 mg z kwasu borowego, witamina D 40 µg, wapń 240 mg, magnez 190 mg, cynk 10 mg, mangan 1 mg, żelazo 14 mg, witamina A 400 µg, witamina B6 6 mg, selen 55 µg, jod 150 µg, ekstrakt z korzenia żeń-szenia amerykańskiego 50 mg; kapsułka z żelatyny; 2 kapsułki dziennie; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 15.10.2026)
- Świat Supli, karta produktu Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek (2 kapsułki: m.in. witamina D3 12 µg, wapń 150 mg, magnez 65 mg, cynk 15 mg, mangan 1,8 mg, żelazo 5 mg, witamina A 800 µg, witamina B6 6 mg, selen 80 µg, jod 22,5 µg; bez boru; otoczka z żelatyny wołowej; produkt może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża z glutenem, jaja, skorupiaki i ryby; 2 kapsułki dziennie; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 15.10.2026)
- Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M. i wsp., 2023, Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland, Nutrients 15(3):695 (polskie wytyczne; dorośli 19-65 lat: 1000-2000 j.m. dziennie przez cały rok, jeśli latem brakuje ekspozycji skóry na słońce; osobne zalecenia dla osób w wieku 65-75 i powyżej 75 lat; leczenie niedoboru prowadzi lekarz): doi.org
- Świat Supli, karta produktu Singularis Witamina D 2000 IU, 60 kapsułek (1 kapsułka: 2000 IU witaminy D3 z lanoliny, 1000 procent referencyjnej wartości spożycia; olej z krokosza barwierskiego, żelatyna, gliceryna; 1 kapsułka dziennie podczas posiłku lub po nim; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 15.10.2026)
- Usuda K., Kono K., Iguchi K. i wsp., 1996, Hemodialysis effect on serum boron level in the patients with long term hemodialysis, Science of the Total Environment 191(3):283-290 (17 osób długotrwale dializowanych w porównaniu z 467 zdrowymi osobami w podobnym wieku; stężenie boru w surowicy było wyższe przed dializą i niższe po jej zakończeniu): doi.org
- NHS, Iron, Vitamins and minerals (dorośli mężczyźni potrzebują 8,7 mg żelaza dziennie; do 17 mg żelaza dziennie z suplementów raczej nie szkodzi, a większą dawkę stosuje się wtedy, gdy zaleci ją lekarz;bardzo duże dawki żelaza mogą być śmiertelne, zwłaszcza dla dzieci; przegląd 03.08.2020, odczyt 15.10.2026): nhs.uk
- Yuan C.S., Wei G., Dey L. i wsp., 2004, American ginseng reduces warfarin’s effect in healthy patients: a randomized, controlled trial, Annals of Internal Medicine 141(1):23-27 (20 zdrowych osób, warfaryna przez 3 dni w 1. i 4. tygodniu, od 2. tygodnia żeń-szeń amerykański albo placebo; po 2 tygodniach żeń-szenia mniejszy szczyt INR i niższe stężenie warfaryny niż przy placebo; streszczenie nie podaje dawki żeń-szenia): doi.org
- EFSA NDA Panel, 2023, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin D, including the derivation of a conversion factor for calcidiol monohydrate, EFSA Journal 21(8):8145 (górny tolerowany poziom spożycia witaminy D dla dorosłych: 100 µg dziennie łącznie z żywności i preparatów): doi.org
- Restuccio A., Mortensen M.E., Kelley M.T., 1992, Fatal ingestion of boric acid in an adult, American Journal of Emergency Medicine 10(6):545-547 (opis przypadku: po wypiciu dużej ilości kwasu borowego nudności, wymioty, zielonkawa biegunka i odwodnienie, potem niewydolność nerek, rumieniowa wysypka i zaburzenia rytmu serca; autorzy wiążą ryzyko z odwodnieniem i małą ilością moczu): doi.org
- NHS, Poisoning (natychmiastowa pomoc ratunkowa, gdy ktoś przestał oddychać, ma duże trudności z oddychaniem albo drgawki; nie wywoływać wymiotów, bo grozi to zadławieniem; nie podawać nic do jedzenia ani picia; przegląd 12.06.2025, odczyt 15.10.2026): nhs.uk
- St John Ambulance, How to do CPR (ocena oddechu do 10 sekund, pojedyncze nieregularne westchnienia nie są prawidłowym oddechem; przy braku prawidłowego oddechu wezwanie 999 lub 112, RKO i defibrylator przyniesiony przez pomocnika; odczyt 15.10.2026): sja.org.uk
- Resuscitation Council UK, 2025, First aid guidelines (osobę z obniżonym poziomem reakcji, która nie wymaga RKO, układa się w pozycji bocznej; przy urazie nie układa się jej w pozycji bocznej; osobie nieprzytomnej nie podaje się niczego doustnie; przy braku reakcji i nieprawidłowym oddechu RKO; odczyt 15.10.2026): resus.org.uk
Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.
