Badania nie potwierdzają, że bor podnosi testosteron u zdrowych mężczyzn: w badaniu z grupą placebo 2,5 mg boru dziennie przez 7 tygodni nie zwiększyło testosteronu względem placebo (testosteron całkowity wzrósł w obu trenujących grupach), a wzrost wolnego testosteronu i spadek estradiolu po 10 mg opisano u 8 mężczyzn bez osobnej grupy kontrolnej [1] [2]. Oświadczenie zdrowotne UE dotyczące testosteronu ma cynk, który pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi; dla boru żadne oświadczenie nie zostało dopuszczone [3] [4]. Jeśli mimo to chcesz przyjmować bor, polski Zespół do spraw Suplementów Diety uznaje 3 mg za największą ilość w dziennej porcji suplementu dla dorosłych, więc badanej dawki 10 mg nie stosuj na własną rękę [5].
Aktualizacja 14.10.2026: uwzględniono wyniki badań boru z grupą kontrolną, limity bezpieczeństwa w UE oraz wskazówki, kiedy warto iść do lekarza.
Polecamy: cynk z oświadczeniem dla testosteronu i bor w limicie
Spis treści
1. Czym jest bor i jakie są jego źródła w diecie
Bor (ang. boron) to pierwiastek śladowy obecny w glebie, wodzie i roślinach. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznaje go za składnik nieniezbędny i nie ustalił dla niego zalecanego dziennego spożycia, bo u ludzi nie opisano funkcji, której brak dawałby objawy niedoboru [4]. Bor wchłania się bardzo dobrze i jest usuwany z moczem: u 8 mężczyzn przyjmujących 10 mg boru dziennie przez 4 tygodnie 84 procent dawki odzyskano w moczu [6].
Z jedzeniem i wodą dorośli dostają zwykle 1-3 mg boru dziennie: w Wielkiej Brytanii średnio 1,5 mg, w Austrii 2,3-2,74 mg [5], a w USA mediana wynosiła 1,02 mg u mężczyzn i 0,83 mg u kobiet, więcej u wegetarian [7].
Najwięcej boru dostarczają owoce, warzywa, grzyby, orzechy, rośliny strączkowe, a także wino, cydr, piwo i niektóre wody mineralne [5]; w danych z USA bogate w bor były masło orzechowe, rodzynki i orzeszki ziemne [7]. Ilość boru w tym samym produkcie zależy od gleby i wody, dlatego zamiast liczb na 100 g podajemy grupy produktów: owoce, warzywa i strączki mają go znacznie więcej niż pieczywo, mięso i nabiał [8].
2. Bor a testosteron: wyniki badań u mężczyzn
Wyniki nie pokazują, że bor podnosi testosteron: pochodzą z kilku małych i krótkich badań o różnych wnioskach, a w PubMed (wyszukiwanie 13.10.2026) nie znaleźliśmy przeglądu systematycznego ani metaanalizy suplementacji boru u ludzi [9]. Tabela zestawia badania, na które najczęściej powołują się sklepy i poradniki.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Badanie | Kto | Bor i czas | Porównanie | Wynik |
|---|---|---|---|---|
| Green i Ferrando, 1994 [1] | 19 trenujących kulturystów, 20-27 lat | 2,5 mg dziennie, 7 tygodni | placebo (9 osób) | brak różnicy w testosteronie całkowitym i wolnym, sile oraz beztłuszczowej masie ciała; testosteron wzrósł w obu grupach w czasie treningu |
| Naghii i Samman, 1997 [6] | 8 zdrowych mężczyzn (wydalanie boru przy zwykłej diecie mierzono u 18) | 10 mg dziennie, 4 tygodnie | brak grupy placebo, porównanie z wynikiem wyjściowym | estradiol wzrósł z 51,9 do 73,9 pmol/l; testosteron bez istotnej zmiany |
| Naghii i wsp., 2011 [2] | 8 zdrowych mężczyzn | 10 mg dziennie, 7 dni | dzień z placebo u tych samych osób, bez osobnej grupy kontrolnej | SHBG niższe 6 godzin po pierwszej dawce; po tygodniu wolny testosteron wyższy, estradiol niższy |
| Duydu i wsp., 2018 [10] | 212 pracowników zakładów boru | narażenie zawodowe, w grupie największej średnio 47 mg dziennie | grupy o różnym narażeniu, badanie przekrojowe | brak związku z testosteronem całkowitym, FSH, LH i parametrami nasienia |
SHBG, czyli globulina wiążąca hormony płciowe, to białko krwi, które wiąże testosteron i estradiol; wolny testosteron to część niezwiązana z białkami. Liczby krążące w internecie, takie jak wzrost wolnego testosteronu o kilkadziesiąt procent, pochodzą z 8-osobowego badania z 2011 roku, które nie miało osobnej grupy kontrolnej, a jego streszczenie nie podaje wielkości zmian [2]. Mechanizm takich zmian nie jest ustalony; jedna z hipotez zakłada, że bor wypiera hormony z białek transportujących we krwi, ale autorzy sami piszą, że wymaga to badań [11].
Żadne z tych badań nie mierzyło objawów, takich jak spadek libido czy zmęczenie, więc zmiana wyniku krwi nie oznacza, że ktoś poczuje różnicę; w badaniu z placebo testosteron całkowity wzrósł w obu trenujących grupach, bez wykazanego dodatkowego efektu boru [1].
Składnikiem z dopuszczonym oświadczeniem zdrowotnym jest cynk: pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi oraz w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych, gdy dzienna porcja dostarcza co najmniej 15 procent referencyjnej wartości spożycia [3]. W badaniu Prasada i wsp. ograniczenie cynku w diecie u 4 zdrowych młodych mężczyzn przez 20 tygodni obniżyło testosteron z 39,9 do 10,6 nmol/l, a u 9 starszych mężczyzn z granicznym niedoborem około 30 mg cynku dziennie w postaci glukonianu podniosło go po 6 miesiącach z 8,3 do 16,0 nmol/l. Była to dawka badawcza powyżej europejskiego górnego poziomu 25 mg cynku dziennie łącznie z dietą i wszystkimi preparatami, więc wynik nie oznacza takiego samego efektu preparatów z 15 mg cynku; badanie nie miało grupy placebo i pokazuje skutki niedoboru, a nie wzrost prawidłowego testosteronu ponad normę [12]. Preparaty znajdziesz w kategorii cynk w sklepie Świat Supli. Górny poziom spożycia cynku dla dorosłych to 25 mg dziennie łącznie z dietą i wszystkimi preparatami [13].
3. Bor a estrogen i estradiol: co wiadomo u kobiet i mężczyzn
Wpływ boru na estrogeny jest niepewny, bo badania dały sprzeczne wyniki. U 12 kobiet po menopauzie, które przez 119 dni jadły dietę z około 0,25 mg boru dziennie, dodatek 3 mg boru przez 48 dni podniósł stężenie 17-beta-estradiolu i testosteronu, bardziej przy diecie ubogiej w magnez; badanie nie miało grupy placebo [14]. W podobnym badaniu Beattie i Peace kobiety po menopauzie przez 3 tygodnie jadły dietę z 0,33 mg boru, a potem przez 3 tygodnie dostawały dodatkowo 3 mg; nie stwierdzono wpływu na hormony płciowe, składniki mineralne ani markery przebudowy kości [15].
U mężczyzn po 4 tygodniach 10 mg boru estradiol wzrósł [6], a po tygodniu tej samej dawki w innym badaniu spadł [2]. Bor nie jest więc sprawdzonym sposobem na obniżenie estradiolu u mężczyzn ani zamiennikiem hormonalnej terapii menopauzalnej.
Bor dla kobiet nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego [4], a opisane badania mierzyły stężenia hormonów, nie objawy menopauzy [14] [15]. Kobiety, które przyjmują leki hormonalne albo leczą się z powodu chorób zależnych od estrogenów, powinny zapytać lekarza przed suplementem z borem, bo w małych badaniach bor zmieniał stężenie estradiolu, także u kobiet stosujących estrogeny [16].
4. Bor a witamina D: czy bor poprawia jej działanie?
W naszym wyszukiwaniu w PubMed nie znaleźliśmy badania z grupą kontrolną, które pokazałoby, że bor podnosi stężenie witaminy D (25(OH)D) we krwi u ludzi [9]. W 8-osobowym badaniu z 2011 roku po tygodniu przyjmowania 10 mg boru stężenie witaminy D zmieniło się nieznacznie, z 35,82 do 38,36 nmol/l, a różnica nie była istotna statystycznie (p = 0,32); badanie nie miało osobnej grupy kontrolnej [2]. Pomysł, że bor spowalnia rozkład witaminy D, opisano w artykule z hipotezą opartym głównie na badaniach na gryzoniach; jego pierwszy autor pracował w firmie produkującej fruktoboran wapnia [17].
Jeśli suplementujesz witaminę D, a wynik 25(OH)D pozostaje niski, sprawdź dawkę i regularność, a nie podaż boru. Polskie wytyczne z 2023 roku zalecają dorosłym w wieku 19-65 lat 1000-2000 j.m. witaminy D dziennie przez cały rok, jeśli latem brakuje ekspozycji skóry na słońce, a rozpoznany niedobór leczy lekarz [18]. Kiedy i z czym ją przyjmować, opisujemy w tekście kiedy brać witaminę D. Witamina D, inaczej niż bor, ma oświadczenia zdrowotne: pomaga w utrzymaniu zdrowych kości i prawidłowym funkcjonowaniu mięśni [3].
5. Bor a kości: co mówią przeglądy
Przeglądy oceniają rolę boru dla kości różnie. Przegląd narracyjny Rondanelli i wsp. z 2020 roku objął 11 badań z 594 osobami, w tym 7 badań samego boru, i uznał 3 mg boru dziennie za wspierające zdrowie kości; jedna z autorek pracowała w firmie dostarczającej składniki suplementów [19]. Nowszy przegląd Melenikioti i wsp. z 2026 roku stwierdza, że badania boru u ludzi mają małe próby, a obecne dane nie wystarczają, by uzasadnić zalecenia dietetyczne lub suplementację [20]. Wyniki pojedynczych badań też się różnią: bor zmniejszał wydalanie wapnia z moczem u kobiet po menopauzie [14], ale w innym badaniu nie zmienił markerów przebudowy kości [15].
6. Ile boru dziennie? Dawka, limity i bor 10 mg
Zalecanej dziennej dawki boru nie ustalono, a w suplementach liczy się limit: polski Zespół do spraw Suplementów Diety w uchwale z 2020 roku uznał 3 mg boru za największą ilość w dziennej porcji suplementu dla dorosłych, opierając się na górnym poziomie EFSA, spożyciu z dietą i limitach innych krajów UE; uchwała jest opinią ekspertów, nie przepisem prawa [5].
- Górny poziom spożycia EFSA: 10 mg boru dziennie dla dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących, liczony łącznie z jedzeniem, wodą i suplementami; dla dzieci 3-7 mg zależnie od wieku, dla młodzieży w wieku 15-17 lat 9 mg [4]. To poziom przewlekłego spożycia, przy którym nie oczekuje się niekorzystnych skutków w populacji, a nie dawka, którą warto osiągać.
- Skąd w internecie 20 mg: to amerykański górny poziom spożycia z 2001 roku [21]; w Polsce i UE odnosimy się do wartości EFSA.
- Ostrożniej w Niemczech: Federalny Instytut Oceny Ryzyka (BfR) proponuje najwyżej 0,5 mg boru w dziennej porcji suplementu i ostrzeżenie, że nie jest on dla dzieci i młodzieży [4].
Bor 10 mg: nie polecamy takiej dawki. To ponad trzy razy więcej, niż przewiduje polska opinia [5], a razem z 1-3 mg z diety daje spożycie powyżej górnego poziomu EFSA [4]. Dawkę 10 mg podawano przez 1 i 4 tygodnie kilku lub kilkunastu mężczyznom pod kontrolą badaczy; to protokół badawczy, nie schemat do samodzielnego stosowania [2] [6].
W suplementach stosuje się kwas borowy i boran sodu [5], a od 2021 roku także fruktoboran wapnia, dopuszczony tylko dla dorosłych z wyłączeniem kobiet w ciąży i karmiących [22]. Opisane badania nie porównywały form boru, więc wyboru formy nie da się oprzeć na wpływie na testosteron. Bor bywa też w multiwitaminach i preparatach na kości, więc przed dodaniem osobnej tabletki sprawdź etykiety.
7. Który suplement wybrać: cynk czy bor?
Zacznij od oceny podaży cynku w diecie. Jeśli jest niewystarczająca, można rozważyć jej uzupełnienie, bo to cynk, a nie bor, ma oświadczenie zdrowotne UE o utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi [3]. Suplement nie zastąpi diagnostyki: przy objawach opisanych w sekcji 9 najpierw zbadaj testosteron u lekarza.
- Jeśli w Twojej diecie brakuje kilku grup produktów i chcesz uzupełnić cynk razem z witaminą B6 i witaminą D, wybierz Świat Supli Multivitamina Complex. Dwie kapsułki dostarczają 15 mg cynku, 6 mg witaminy B6, która przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej, i 12 µg witaminy D3 [23] [3]. To marka własna sklepu.
- Jeśli dieta dostarcza za mało cynku, a już przyjmujesz witaminę D albo multiwitaminę bez cynku i chcesz uzupełnić tylko cynk, wybierz Aliness Cynk Chelatowany 15 mg. Jedna tabletka to 15 mg cynku w postaci diglicynianu [24]. Nie łącz go z multiwitaminą zawierającą cynk, bo razem dałyby 30 mg, czyli więcej niż górny poziom 25 mg dziennie łącznie z dietą [13].
- Jeśli po poznaniu ograniczeń badań chcesz spróbować boru, wybierz Aliness Bor 3 mg. Jedna tabletka zawiera 3 mg boru w postaci kwasu borowego, czyli tyle, ile wynosi polski limit dla dziennej porcji suplementu [25] [5]. Skuteczności tego preparatu w podnoszeniu testosteronu nie potwierdzono; przyjmuj najwyżej 1 tabletkę dziennie i nie łącz jej z innymi preparatami z borem.
Jeśli zastanawiasz się, które suplementy mają ogólnie najmocniejsze dowody, zobacz nasz ranking 10 suplementów według dowodów.
Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek
Dla kogo: dla dorosłych, którym w diecie brakuje kilku grup produktów i którzy chcą uzupełnić cynk razem z innymi witaminami i składnikami mineralnymi. To marka własna sklepu Świat Supli.
Według karty produktu 2 kapsułki, czyli porcja dzienna zalecana przez producenta, zawierają m.in. 15 mg cynku (150 procent referencyjnej wartości spożycia), 6 mg witaminy B6, 12 µg witaminy D3, 80 µg selenu, 5 mg żelaza, 800 µg witaminy A i 300 mg witaminy C [23]. Opakowanie wystarcza na 45 dni.
Dlaczego ten produkt: cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi, witamina B6 przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej, a witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości i prawidłowym funkcjonowaniu mięśni [3]. Produkt nie zawiera boru.
Nie łącz go z innym preparatem z cynkiem: górny poziom spożycia cynku to 25 mg dziennie łącznie z dietą [13]. Zawiera żelazo, więc jeśli lekarz zalecił ci unikać żelaza, wybierz sam cynk.
Producent nie deklaruje alergenów w składzie; otoczka kapsułki jest z żelatyny wołowej, a według producenta produkt może zawierać mleko (łącznie z laktozą), soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, nasiona sezamu, zboża zawierające gluten, jaja, skorupiaki i ryby.
Nie przekraczaj zalecanej porcji i przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży; w okresie karmienia piersią zapytaj lekarza.
Aliness Cynk Chelatowany 15 mg, 100 tabletek
Dla kogo: dla dorosłych, którzy przyjmują już witaminę D albo multiwitaminę bez cynku i chcą uzupełnić tylko cynk.
Według karty produktu 1 tabletka, czyli porcja dzienna zalecana przez producenta, zawiera 15 mg cynku w postaci diglicynianu (150 procent referencyjnej wartości spożycia); producent zaleca przyjmować ją w trakcie posiłku [24]. Opakowanie wystarcza na 100 dni.
Dlaczego ten produkt: cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi oraz w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych [3].
Składniki według karty: fosforan wapnia, diglicynian cynku, dwutlenek krzemu. Producent nie deklaruje alergenów w składzie.
Nie łącz go z multiwitaminą zawierającą cynk: górny poziom spożycia cynku to 25 mg dziennie łącznie z dietą [13]. Przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży; w okresie karmienia piersią zapytaj lekarza.
Aliness Bor 3 mg, 100 tabletek
Dla kogo: dla dorosłych, którzy po poznaniu ograniczeń badań z tego tekstu chcą spróbować boru. Skuteczności tego preparatu w podnoszeniu testosteronu nie potwierdzono.
Według karty produktu 1 tabletka, czyli porcja dzienna zalecana przez producenta, zawiera 3 mg boru w postaci kwasu borowego [25]; to tyle, ile polska opinia dopuszcza w dziennej porcji suplementu dla dorosłych [5]. Opakowanie wystarcza na 100 dni.
Składniki według karty: kwas borowy, celuloza mikrokrystaliczna. Producent nie deklaruje alergenów w składzie.
Nie łącz go z innymi preparatami z borem i nie przekraczaj 1 tabletki dziennie. Nie podawaj go dzieciom ani młodzieży [4]. Przy chorobie nerek zapytaj lekarza przed użyciem [6]. Przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży ani w okresie karmienia piersią (sekcja 8).
Produkty z tego tekstu w sklepie Świat Supli
Cynk w multiwitaminie marki własnej, cynk jednoskładnikowy i bor w dawce 3 mg.
8. Bezpieczeństwo boru: przeciwwskazania, interakcje i zatrucie
Bor do 3 mg dziennie mieści się w polskiej opinii dla dorosłych, ale nie jest dla każdego [5].
- Ciąża i karmienie piersią: nie stosuj suplementów z borem. Kwas borowy i borany mają w UE klasyfikację substancji, które mogą szkodzić rozrodczości [10], a górny poziom EFSA wyznaczono z badań, w których bor przyjmowany przez ciężarne samice szczurów obniżał masę płodów [5]. Fruktoboranu wapnia nie dopuszczono dla kobiet w ciąży i karmiących [22].
- Dzieci i młodzież: nie podawaj im suplementów z borem; ich górne poziomy spożycia są niższe, a BfR ocenia, że przy diecie bogatej w bor dzieci mogą je osiągnąć bez suplementów [4].
- Choroby nerek: bor jest usuwany głównie z moczem [6], więc przy chorobie nerek zapytaj lekarza przed jakimkolwiek preparatem z borem.
- Leki hormonalne i choroby zależne od hormonów: porozmawiaj z lekarzem przed rozpoczęciem przyjmowania boru (sekcja 3) [16].
- Łączenie z innymi preparatami: sumuj bor i cynk ze wszystkich preparatów. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, zapytaj farmaceutę o odstęp od preparatu z cynkiem; pary, które warto rozdzielić, zebraliśmy w tekście jakich suplementów nie łączyć.
Duże ilości kwasu borowego są trujące: spożycie około 25-76 mg boru na kg masy ciała przez kilka dni lub tygodni powodowało wymioty, biegunkę i ból brzucha [5]. Jeśli ktoś, zwłaszcza dziecko, połknął wiele tabletek z borem albo produkt z kwasem borowym, który nie jest przeznaczony do jedzenia, od razu dzwoń pod 112. Nie wywołuj wymiotów i nie podawaj nic do jedzenia ani picia [26]. Jeśli osoba nie reaguje, natychmiast dzwoń pod 112, włącz telefon na głośnik i oceń oddech zgodnie z poleceniami dyspozytora: gdy nie oddycha prawidłowo, zacznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) i poproś kogoś o automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED), a gdy oddycha prawidłowo, ułóż ją w pozycji bocznej i obserwuj oddech do przyjazdu pomocy [27] [28]. Drgawki albo duże trudności z oddychaniem to również sygnał, by od razu dzwonić pod 112 [26].
9. Kiedy do lekarza, urologa, ginekologa albo seksuologa
Do lekarza rodzinnego, endokrynologa albo urologa idź, gdy przez kilka tygodni utrzymują się objawy, które mogą wskazywać na niedobór testosteronu, na przykład mniejsze libido (ochota na seks), mniej spontanicznych erekcji albo zmęczenie. Pierwszym badaniem jest testosteron całkowity oznaczony rano na czczo i powtórzony dla potwierdzenia; niedobór rozpoznaje lekarz przy objawach i powtarzalnie niskim wyniku [29] [30].
- Zaburzenia erekcji: idź do lekarza albo urologa. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) z 2026 roku traktują je jako możliwy wczesny sygnał chorób serca i naczyń i zalecają ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego oraz badania glukozy, lipidów i testosteronu [30]. Związek z cukrzycą opisujemy w tekście o tym, jak cukrzyca typu 2 wpływa na libido.
- Objawy menopauzy, nieregularne cykle albo pytania o leczenie hormonalne: idź do ginekologa; bor nie zastępuje tej rozmowy.
- Spadek ochoty przy napięciu w związku, stresie albo lęku: pomaga seksuolog lub psychoterapeuta; o stresie piszemy w tekście mniejsza ochota na seks przez stres.
- Przygnębienie, utrata zainteresowań albo myśli o zrobieniu sobie krzywdy: skontaktuj się z lekarzem lub psychologiem; całodobowo i bezpłatnie pomaga Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222, a przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112 [31].
10. Najczęstsze pytania o bor i testosteron
10.1. Czy bor podnosi testosteron?
Nie ma na to dobrych dowodów. W badaniu z placebo 2,5 mg boru dziennie przez 7 tygodni nie zwiększyło testosteronu względem placebo; testosteron całkowity wzrósł w obu grupach [1], a wzrost wolnego testosteronu po 10 mg opisano u 8 mężczyzn bez osobnej grupy kontrolnej [2]. Oświadczenie zdrowotne dotyczące testosteronu ma cynk [3].
10.2. Ile boru dziennie na testosteron?
W opisanym badaniu z placebo bor nie podniósł testosteronu bardziej niż placebo [1]. Jeśli przyjmujesz bor, polska opinia dopuszcza najwyżej 3 mg w dziennej porcji suplementu dla dorosłych, a górny poziom EFSA to 10 mg dziennie łącznie z dietą [5] [4].
10.3. Czy bor jest dobry na potencję?
Badania boru nie oceniały erekcji [1]. Zaburzenia erekcji wymagają wizyty u lekarza, bo mogą być wczesnym sygnałem chorób serca i naczyń [30].
10.4. Z czym nie wolno łączyć boru?
Przy tabletce zawierającej 3 mg boru nie dodawaj kolejnego preparatu z borem. Sprawdzaj łączną ilość boru we wszystkich suplementach, bo górny poziom 10 mg dziennie obejmuje też dietę i wodę [4]. Przy lekach hormonalnych i chorobie nerek zapytaj wcześniej lekarza (sekcja 8).
10.5. Po jakim czasie bor działa?
Tego nie wiadomo. Opisane badania boru nie ustaliły, po jakim czasie poprawia się libido czy erekcja, bo nie oceniały tych objawów, a w badaniu z placebo po 7 tygodniach testosteron nie różnił się od placebo [1].
10.6. Kiedy brać bor: rano czy wieczorem?
Nie ma badań porównujących porę przyjmowania boru; producent Aliness Bor 3 mg zaleca 1 tabletkę dziennie bez wskazania pory [25]. Ogólne zasady łączenia suplementów z posiłkami zebraliśmy w tekście kiedy brać suplementy.
10.7. Czy bor działa jak hormon?
Nie. Bor to pierwiastek śladowy z jedzenia i wody, a nie hormon ani lek hormonalny [4]; w małych badaniach estradiol zmieniał się w przeciwnych kierunkach [2] [6], w badaniu z 2011 roku SHBG obniżyło się 6 godzin po pierwszej dawce [2], a mechanizm nie jest ustalony [11].
11. Podsumowanie
- Badania nie potwierdzają, że bor podnosi testosteron; w badaniu z placebo nie wykazano różnicy, a korzystne wyniki pochodzą z badań bez grupy kontrolnej [1] [2].
- Na estradiol bor działał w badaniach w przeciwnych kierunkach, a wpływu na witaminę D nie potwierdzono [6] [2].
- Oświadczenie zdrowotne UE dla testosteronu ma cynk, na przykład w Świat Supli Multivitamina Complex albo Aliness Cynk Chelatowany 15 mg; nie łącz ich ze sobą [3].
- Jeśli wybierasz bor, przyjmuj najwyżej 3 mg dziennie, nie w ciąży, nie w okresie karmienia i nie u dzieci [5] [4].
- Utrzymujące się objawy niskiego testosteronu i zaburzenia erekcji wymagają badań u lekarza [29] [30].
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
12. Źródła
- Green N.R., Ferrando A.A., 1994, Plasma boron and the effects of boron supplementation in males, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):73-77 (19 kulturystów w wieku 20-27 lat: 10 dostawało 2,5 mg boru, 9 placebo, przez 7 tygodni; bor nie wpłynął na testosteron całkowity i wolny, beztłuszczową masę ciała ani siłę; testosteron całkowity wzrósł w obu grupach w czasie treningu): doi.org
- Naghii M.R., Mofid M., Asgari A.R., Hedayati M., Daneshpour M.S., 2011, Comparative effects of daily and weekly boron supplementation on plasma steroid hormones and proinflammatory cytokines, Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 25(1):54-58 (8 zdrowych mężczyzn; dzień 0 placebo, potem 10 mg boru dziennie przez 7 dni; bez osobnej grupy kontrolnej; 6 godzin po pierwszej dawce spadek SHBG; po tygodniu w próbkach z godziny 8 wzrost wolnego testosteronu i spadek estradiolu; wzrost DHT i kortyzolu; witamina D 25(OH)D 35,82 → 38,36 nmol/l, p = 0,32, zmiana nieistotna statystycznie, tabela 2 pełnej publikacji): doi.org
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, Dziennik Urzędowy UE L 136 (cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi oraz w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych; witamina B6 pomaga w regulacji aktywności hormonalnej; witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości i prawidłowym funkcjonowaniu mięśni; warunek: dzienna porcja zapewniająca co najmniej 15 procent referencyjnej wartości spożycia; w wykazie brak oświadczeń dla boru): eur-lex.europa.eu
- Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR), 2021, Proposed maximum levels for the addition of boron to foods including food supplements (górny poziom spożycia według EFSA 2004 z wszystkich źródeł: 10 mg dziennie dla dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących, 9 mg dla 15-17 lat, 3-7 mg dla dzieci 1-14 lat; EFSA uznaje bor za składnik nieniezbędny i nie ustaliła dla niego wartości referencyjnych; w UE brak dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dla boru; BfR proponuje najwyżej 0,5 mg boru w dziennej porcji suplementu i informację, że produkt nie jest odpowiedni dla dzieci i młodzieży; odczyt 13.10.2026): bfr.bund.de
- Zespół do spraw Suplementów Diety przy Radzie Sanitarno-Epidemiologicznej, Uchwała nr 3/2020 z 7 lutego 2020 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej maksymalnej dawki boru w zalecanej dziennej porcji w suplementach diety, z uzasadnieniem (opinia: najwyżej 3 mg boru w dziennej porcji suplementów dla dorosłych; formy dopuszczone w wykazie: kwas borowy i boran sodu; UL EFSA 10 mg dziennie dla dorosłych wyznaczony z badań na szczurach, w których spożycie boru przez samice w ciąży obniżało masę płodów; spożycie w Wielkiej Brytanii średnio 1,5 mg dziennie, 97,5. centyl 2,6 mg, w Austrii 2,3-2,74 mg z żywnością i wodą; źródła: owoce, warzywa, grzyby, orzechy, rośliny strączkowe, wino, cydr, piwo, wody mineralne; spożycie kwasu borowego w ilości ok. 25-76 mg boru na kg masy ciała przez kilka dni lub tygodni powodowało wymioty, biegunkę i ból brzucha; odczyt 13.10.2026): gov.pl
- Naghii M.R., Samman S., 1997, The effect of boron supplementation on its urinary excretion and selected cardiovascular risk factors in healthy male subjects, Biological Trace Element Research 56(3):273-286 (wydalanie boru z moczem przy zwykłej diecie mierzono u 18 zdrowych mężczyzn: 0,35-3,53 mg dziennie; suplementację 10 mg boru dziennie przez 4 tygodnie badano u 8 mężczyzn: 84 procent dawki odzyskane w moczu, estradiol w osoczu wzrósł z 51,9 do 73,9 pmol/l, testosteron bez istotnej zmiany, tylko tendencja wzrostowa; bez grupy placebo): doi.org
- Rainey C.J., Nyquist L.A., Christensen R.E. i wsp., 1999, Daily boron intake from the American diet, Journal of the American Dietetic Association 99(3) (3-dniowe zapisy jadłospisu 11 009 osób w USA; mediana spożycia boru 1,02 mg dziennie u mężczyzn i 0,83 mg u kobiet, 95. centyl 2,42 i 1,94 mg; u wegetarian więcej; wśród produktów bogatych w bor masło orzechowe, wino, rodzynki, orzeszki ziemne i inne orzechy): doi.org
- Hunt C.D., Shuler T.R., Mullen L.M., 1991, Concentration of boron and other elements in human foods and personal-care products, Journal of the American Dietetic Association 91(5) (owoce, warzywa, bulwy i rośliny strączkowe mają znacznie więcej boru niż zboża i produkty zwierzęce; zawartość boru w wodzie zależy od miejsca pochodzenia; bor jest obecny w wielu produktach do higieny i lekach bez recepty): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- PubMed, wyszukiwania 13–14.10.2026 (nie znaleźliśmy w opisanym wyszukiwaniu; brak wyników nie dowodzi braku badań, bo filtr humans[mh] pomija rekordy jeszcze nieindeksowane, dlatego sprawdziliśmy też wariant bez tego filtra): (1) hormony płciowe – brak przeglądu systematycznego i metaanalizy suplementacji boru u ludzi: zapytanie 1; (2) przeglądy 2015–2026 – same przeglądy narracyjne: zapytanie 2; (3) witamina D u ludzi – brak badania z grupą kontrolną mierzącego wpływ boru na 25(OH)D: zapytanie 3; (4) witamina D bez filtra humans[mh], 51 rekordów – także brak badania z grupą kontrolną; badanie obserwacyjne z 2024 roku u 66 kobiet po menopauzie nie wykazało związku spożycia boru ze stężeniem witaminy D we krwi: zapytanie 4
- Duydu Y., Başaran N., Aydın S. i wsp., 2018, Evaluation of FSH, LH, testosterone levels and semen parameters in male boron workers under extreme exposure conditions, Archives of Toxicology 92(10):3051-3059 (212 pracowników zakładów boru w Turcji; grupa największej ekspozycji 98 osób, średnio 47 mg boru dziennie; brak związku z parametrami nasienia, FSH, LH i testosteronem całkowitym; badanie przekrojowe; kwas borowy i borany mają w UE klasyfikację CLP działania szkodliwego na rozrodczość kategorii 1B): doi.org
- Bello M., Guadarrama-García C., Velasco-Silveyra L.M. i wsp., 2018, Several effects of boron are induced by uncoupling steroid hormones from their transporters in blood, Medical Hypotheses 118:78-83 (artykuł z hipotezą: mechanizm zmian hormonów po kwasie borowym nie został ustalony; autorzy proponują wypieranie hormonów z białek transportujących, m.in. SHBG, i piszą, że wymaga to badań): doi.org
- Prasad A.S., Mantzoros C.S., Beck F.W., Hess J.W., Brewer G.J., 1996, Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults, Nutrition 12(5) (u 4 zdrowych młodych mężczyzn ograniczenie cynku w diecie przez 20 tygodni obniżyło testosteron z 39,9 do 10,6 nmol/l; u 9 starszych mężczyzn z granicznym niedoborem cynku 459 µmol, czyli około 30 mg cynku dziennie w postaci glukonianu, podniosło testosteron po 6 miesiącach z 8,3 do 16,0 nmol/l; bez grupy placebo): doi.org
- Scientific Committee on Food, EFSA NDA Panel, 2006, Tolerable upper intake levels for vitamins and minerals (górny poziom spożycia cynku dla dorosłych 25 mg dziennie z wszystkich źródeł): efsa.europa.eu
- Nielsen F.H., Hunt C.D., Mullen L.M., Hunt J.R., 1987, Effect of dietary boron on mineral, estrogen, and testosterone metabolism in postmenopausal women, FASEB Journal 1(5):394-397 (12 kobiet po menopauzie w wieku 48-82 lat w oddziale metabolicznym; po 119 dniach diety z ok. 0,25 mg boru dziennie dodatek 3 mg boru dziennie przez 48 dni; wzrost 17-beta-estradiolu i testosteronu w surowicy, większy przy diecie ubogiej w magnez; mniejsze wydalanie wapnia i magnezu z moczem; bez grupy placebo): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Beattie J.H., Peace H.S., 1993, The influence of a low-boron diet and boron supplementation on bone, major mineral and sex steroid metabolism in postmenopausal women, British Journal of Nutrition 69(3):871-884 (zdrowe kobiety po menopauzie w oddziale metabolicznym; 3 tygodnie diety z 0,33 mg boru, potem 3 tygodnie z dodatkiem 3 mg; brak wpływu na składniki mineralne, hormony płciowe i markery obrotu kostnego): doi.org
- Nielsen F.H., 1994, Biochemical and physiologic consequences of boron deprivation in humans, Environmental Health Perspectives 102(suppl. 7):59-63 (przegląd badań w oddziale metabolicznym, m.in. 5 mężczyzn po 45. roku życia, 4 kobiety po menopauzie i 5 kobiet po menopauzie stosujących estrogeny, przez 63 dni na diecie z 0,23 mg boru, potem 49 dni z dodatkiem 3 mg dziennie; u kobiet stosujących estrogeny niedobór boru osłabiał wzrost 17-beta-estradiolu): doi.org
- Miljkovic D., Miljkovic N., McCarty M.F., 2004, Up-regulatory impact of boron on vitamin D function: does it reflect inhibition of 24-hydroxylase?, Medical Hypotheses 63(6):1054-1056 (artykuł z hipotezą; u gryzoni bor łagodził skutki niedoboru witaminy D, a pilotażowe badania kliniczne miały sugerować wzrost 25(OH)D; pierwszy autor z firmy FutureCeuticals, producenta fruktoboranu wapnia): doi.org
- Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M. i wsp., 2023, Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland, Nutrients 15(3):695 (polskie wytyczne; dorośli 19 do 65 lat: 1000 do 2000 j.m. dziennie, przez cały rok, jeśli latem brakuje ekspozycji skóry na słońce; osobne zalecenia dla osób w wieku 65 do 75 i powyżej 75 lat; badanie stężenia 25(OH)D w grupach ryzyka; leczenie niedoboru prowadzi lekarz): doi.org
- Rondanelli M., Faliva M.A., Peroni G. i wsp., 2020, Pivotal role of boron supplementation on bone health: a narrative review, Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 62:126577 (przegląd narracyjny 11 badań z 594 osobami, 7 badań samego boru i 4 z innymi składnikami; autorzy uznają 3 mg boru dziennie za wspierające kości; jedna z autorek z firmy Indena): doi.org
- Melenikioti E., Pavlidou E., Dakanalis A., Giaginis C., Papadopoulou S.K., 2026, Dietary lithium, silicon, and boron: an updated critical review of their roles in metabolic regulation, neurobiology, bone health, and the gut microbiome, Nutrients 18(3):386 (przegląd narracyjny literatury do stycznia 2025; badania boru u ludzi mają małe próby; obecne dane u ludzi nie wystarczają, by uzasadnić zalecenia dietetyczne lub suplementację): doi.org
- Institute of Medicine (USA), 2001, Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc, National Academies Press (amerykański górny poziom spożycia boru dla dorosłych: 20 mg dziennie): doi.org
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/2129 z 2 grudnia 2021 r. zezwalające na wprowadzenie na rynek fruktoboranu wapnia jako nowej żywności (stosowanie w suplementach żywnościowych dla dorosłych z wyłączeniem kobiet w ciąży i karmiących piersią; na etykiecie informacja, że suplementu nie powinny spożywać osoby poniżej 18 lat ani kobiety w ciąży i karmiące): eur-lex.europa.eu
- Świat Supli, karta produktu Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek (2 kapsułki: m.in. cynk 15 mg, witamina B6 6 mg, witamina D3 12 µg, selen 80 µg, żelazo 5 mg, witamina A 800 µg, witamina C 300 mg; 2 kapsułki dziennie; otoczka z żelatyny wołowej; produkt może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża z glutenem, jaja, skorupiaki i ryby; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 13.10.2026; produkt opisany w sekcji 7)
- Świat Supli, karta produktu Aliness Cynk Chelatowany 15 mg, 100 tabletek (1 tabletka: 15 mg cynku w postaci diglicynianu, 150 procent referencyjnej wartości spożycia; składniki: fosforan wapnia, diglicynian cynku, dwutlenek krzemu; 1 tabletka dziennie w trakcie posiłku; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 13.10.2026; produkt opisany w sekcji 7)
- Świat Supli, karta produktu Aliness Bor 3 mg, 100 tabletek (1 tabletka: 3 mg boru w postaci kwasu borowego; składniki: kwas borowy, celuloza mikrokrystaliczna; 1 tabletka dziennie; tabletki odpowiednie dla wegan; odczyt karty w sklepie swiatsupli.pl 13.10.2026; produkt opisany w sekcji 7)
- NHS, Poisoning, strona dla pacjentów (od razu pomoc ratunkowa, gdy ktoś, szczególnie dziecko, połknął coś szkodliwego, stracił przytomność, nie oddycha, ma duże trudności z oddychaniem albo drgawki; nie wywoływać wymiotów, bo grozi to zachłyśnięciem; nie podawać nic do jedzenia ani picia; przegląd 12.06.2025, odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- St John Ambulance, How to do CPR (sprawdzenie prawidłowego oddechu do 10 sekund; gdy osoba nie oddycha prawidłowo: wezwanie 999 lub 112, rozpoczęcie RKO, poproszenie pomocnika o defibrylator, telefon na głośniku; odczyt 13.10.2026): sja.org.uk
- Resuscitation Council UK, 2025, First aid guidelines, publikacja 27.10.2025 (osobę z obniżonym poziomem reakcji, która oddycha prawidłowo i nie wymaga RKO, układa się w pozycji bocznej i obserwuje jej oddech; odczyt 13.10.2026): resus.org.uk
- Bhasin S., Brito J.P., Cunningham G.R. i wsp., 2018, Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 103(5):1715-1744 (hipogonadyzm rozpoznaje się tylko przy objawach i jednoznacznie, powtarzalnie niskim testosteronie; objawy, które mogą wskazywać na niedobór testosteronu, to m.in. zmniejszone libido, mniej spontanicznych erekcji i zmęczenie; pierwszym badaniem jest testosteron całkowity rano na czczo, powtórzony dla potwierdzenia): doi.org
- European Association of Urology, 2026, EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, rozdział Management of erectile dysfunction, punkty 5.4.3-5.4.4 i 5.5.6 (zaburzenia erekcji zwiększają ryzyko choroby sercowo-naczyniowej i należy je traktować jako jej możliwy wczesny sygnał; ocena ryzyka sercowo-naczyniowego; badania: glukoza, lipidy, testosteron całkowity rano na czczo; odczyt 13.10.2026): uroweb.org
- Ministerstwo Zdrowia, Gdzie uzyskać pomoc psychologiczną i psychiatryczną, gov.pl (Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym: całodobowa, bezpłatna pomoc pod numerem 800 70 2222; przy zagrożeniu życia numer alarmowy 112; odczyt 13.10.2026): gov.pl
Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.
