Warzywa kapustne, czyli kapusta, brokuły, kalafior, brukselka, jarmuż i rzodkiewka, w zwykłych porcjach, zwłaszcza gotowane, nie szkodzą tarczycy, gdy dieta dostarcza wystarczająco jodu, a przegląd badań nie znalazł podstaw, by zalecać ich wykluczanie osobom z niedoczynnością [1]. Ryzyko dla tarczycy opisano przy bardzo dużych ilościach warzyw jedzonych na surowo, zwłaszcza przy niedoborze jodu, a gotowanie zmniejsza ilość uwalnianych goitrogenów [1] [2]. O kapuście kiszonej brakuje badań u ludzi z niedoczynnością i Hashimoto; nie ma dowodów, że w zwykłych porcjach im szkodzi, a zmiany składu przy kiszeniu tego nie rozstrzygają. Przy leczeniu lewotyroksyną bardziej niż kapusta liczy się to, by lek brać na czczo, 30-60 minut przed śniadaniem i kawą [3].
Aktualizacja 13.10.2026: nowy tekst: warzywa kapustne a tarczyca – czy kapusta, brokuły i kiszonki szkodzą przy niedoczynności i Hashimoto, badania u ludzi, gotowanie, jod i selen (limity), lewotyroksyna a posiłki, nowe zdjęcia.
Przy niedoborze jodu goitrogeny działają silniej [1], więc oceń, ile jodu masz łącznie z soli jodowanej, ryb morskich, nabiału, jaj, żywności wzbogacanej i suplementów, które już bierzesz, np. multiwitaminy. Jeśli jodu jest za mało, rozważ żywność wzbogacaną jodem albo suplement [4]. Jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy, a selen w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [5]. Przy chorobie tarczycy i w ciąży suplement z jodem lub selenem ustal z lekarzem [6] [7].
Polecamy: jod i selen dla tarczycy
Spis treści
1. Warzywa kapustne a tarczyca: co to są goitrogeny i skąd obawy?
Warzywa kapustne, nazywane też krzyżowymi, zawierają glukozynolany, czyli związki siarki, które po pokrojeniu lub pogryzieniu rozkłada enzym mirozynaza [8] [2]. Część produktów tego rozkładu ma dobre opinie, np. sulforafan z brokułów, ale dwa działają wolotwórczo, czyli mogą zmniejszać produkcję hormonów tarczycy: goitryna z progoitryny i tiocyjaniany z glukozynolanów indolowych [8]. Utrudniają one tarczycy pobieranie jodu, z którego powstają tyroksyna (T4) i trijodotyronina (T3) [8] [1].
Obawy wzięły się głównie z badań na zwierzętach i w probówce, często przy niedoborze jodu albo z użyciem ekstraktów zamiast zwykłych porcji warzyw [1]. Felker i wsp. policzyli, ile goitryny trzeba, żeby zadziałała u człowieka: 194 µmol hamowało wychwyt radioaktywnego jodu przez tarczycę, a 77 µmol już nie [8]. Brokuły z handlu, jarmuż z gatunku Brassica oleracea i natka rzepy mają mniej niż 10 µmol goitryny w 100-gramowej porcji, więc autorzy uznali je za warzywa o minimalnym ryzyku [8]. Więcej goitryny może mieć brukselka i część odmian jarmużu rosyjskiego [8]. Tiocyjaniany z warzyw dodają do krwi najwyżej około 10 µM, podczas gdy ich zwykłe stężenie w osoczu wynosi 40-69 µM [8].
2. Co pokazały badania u ludzi jedzących warzywa kapustne?
Szeroki obraz daje przegląd systematyczny Galanty i wsp. z 2024 r., który objął 123 publikacje: badania w probówce, na zwierzętach i u ludzi [1]. Autorzy podsumowali, że większość wyników podważa wcześniejsze założenie o przeciwtarczycowym działaniu warzyw kapustnych u ludzi, a jedzenie ich na co dzień przy odpowiedniej podaży jodu nie szkodzi czynności tarczycy [1].
- Brukselka. W badaniu McMillan i wsp. 10 zdrowych ochotników jadło przez 4 tygodnie 150 g gotowanej brukselki dziennie, bogatej w glukozynolany (220 mg w 100 g). Stężenia hormonu tyreotropowego (TSH), tyroksyny i trijodotyroniny się nie zmieniły [2].
- Kiełki brokuła. Trzydniowe kiełki niektórych odmian brokuła mają 10-100 razy więcej glukorafaniny niż dojrzała roślina [9]. W badaniu z randomizacją w chińskim regionie Qidong losowo przydzielono 300 dorosłych do napoju z kiełków brokuła z 40 µmol sulforafanu i 600 µmol glukorafaniny dziennie albo do placebo; 84 dni picia ukończyło 267 osób (137 z napojem, 130 z placebo) [10]. Chartoumpekis i wsp. zbadali tarczycę w losowo wybranej podgrupie 45 kobiet, których nie dobierano pod kątem tarczycy: na początku 11 z nich miało subkliniczną niedoczynność, a 22 dodatnie przeciwciała przeciw tyreoglobulinie lub peroksydazie tarczycowej [10]. W porównaniu z placebo napój nie zmienił stężeń TSH, wolnej tyroksyny ani tyreoglobuliny i nie wpłynął na obecność przeciwciał przeciwtarczycowych [10]. To nadal nie było badanie osób z rozpoznaną chorobą Hashimoto, więc przeniesienie wyniku na nie jest wnioskowaniem pośrednim. W krótkim, 7-dniowym badaniu ekstraktów z kiełków u 12 zdrowych ochotników u części osób TSH przekraczało górną granicę normy, czego autorzy nie uznali za wyraźne działanie niepożądane [1]. Więcej o tym, jak jeść brokuły, żeby zachować sulforafan, przeczytasz we wpisie sulforafan: na co pomaga i jak jeść brokuły.
- Kapusta, kalafior, rzepa. W klasycznym teście wychwytu radioaktywnego jodu (Greer i Astwood, 1948) gotowane brokuły, gotowany kalafior oraz surowa kapusta nie zmieniły wychwytu. Surowa rzepa hamowała go w tym teście przy 441 g, a przy około połowie tej ilości już nie. Gotowana rzepa obniżyła wychwyt w jednym teście przy 500 g, a w dwóch innych, przy 514 g i 686 g, nie działała. Surowa brukiew działała już przy 280-363 g [1]. Te ilości opisują pojedyncze testy i nie wyznaczają bezpiecznej porcji dziennej; spadek wychwytu radioaktywnego jodu to także nie to samo co niedoczynność tarczycy.
Ograniczenia są ważne: badania u ludzi były małe i prowadzono je zwykle na zdrowych ochotnikach bez chorób tarczycy, więc wyniki dla osób z niedoczynnością i Hashimoto są wnioskiem pośrednim [1]. Opisy pojedynczych przypadków niedoczynności dotyczyły ilości dużo większych od zwykłych porcji, np. 1-1,5 kg surowej kapusty pekińskiej dziennie, i według autorów przeglądu nie uzasadniają ograniczeń w diecie osób z niedoczynnością [1]. Autorzy przeglądu podkreślają, że ich wniosek dotyczy zwłaszcza sytuacji, gdy jodu w diecie jest dość [1]. Jeśli twoja dieta jest uboga w jod, preparaty z jodem i selenem znajdziesz w kategorii minerały w sklepie Świat Supli.
3. Dlaczego przy tarczycy ważniejszy jest jod niż kapusta?
Goitrogeny utrudniają tarczycy pobieranie jodu, więc ich znaczenie rośnie przy niedoborze tego pierwiastka [8] [1]. Dorosły potrzebuje około 150 µg jodu dziennie [6]. Jego źródłem są mleko i nabiał, jaja, ryby morskie i owoce morza, a w Polsce także obowiązkowo jodowana sól kuchenna [4] [11]. W badaniu z 2017 r. w pięciu regionach Polski podaż jodu u dzieci w wieku 6-12 lat była wystarczająca, ale u kobiet w ciąży i karmiących piersią mediana jodu w moczu wskazywała na niedobór według kryteriów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) [11].
Na brak jodu narażone są osoby na ścisłej diecie wegańskiej, bez ryb, jaj i nabiału, oraz ci, którzy nie używają soli jodowanej [4]. Dla nich NHS wskazuje żywność wzbogacaną jodem albo suplement po rozmowie ze specjalistą [4].
Nadmiar jodu też szkodzi. U osób z chorobą tarczycy, u starszych i u płodów rośnie ryzyko niedoczynności albo nadczynności wywołanej jodem [6]. Górny tolerowany poziom spożycia jodu dla dorosłych to 600 µg dziennie ze wszystkich źródeł łącznie, czyli z diety, soli i suplementów [12]. Uważaj na suplementy z kelpem i innymi algami: w badaniu 96 produktów z algami jedna porcja żywności z całymi algami zawierała od 128 do 62 400 µg jodu, a zawartość w suplementach także była bardzo zmienna [13].
W ciąży zapotrzebowanie rośnie do 220 µg, a podczas karmienia do 290 µg dziennie. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca kobietom w ciąży bez chorób tarczycy suplement z 150-200 µg jodu dziennie, a przy chorobie tarczycy suplementację pod kontrolą hormonów i przeciwciał [7]. Preparat w ciąży dobiera lekarz prowadzący.
4. Kapusta kiszona a tarczyca i Hashimoto: czy kiszonki szkodzą?
Kiszenie zmienia skład kapusty, ale same zmiany składu nie rozstrzygają, jak kiszonka działa na tarczycę. Podczas kiszenia glukozynolany kapusty rozkładają się, a w gotowej kiszonce dominuje askorbigen, związek powstający z produktów rozkładu glukobrassycyny; ilość izotiocyjanianów była niewielka [14]. Kapusta kiszona i sok z niej są źródłem askorbigenu i izotiocyjanianów, a ich ilość zależy od surowca i bakterii fermentacji [15].
Badań u ludzi o kiszonkach i tarczycy brakuje: wyszukiwanie w bazie PubMed 13.10.2026 (słowa sauerkraut, fermented cabbage lub kimchi w połączeniu ze słowami thyroid, hypothyroidism, Hashimoto lub thyroiditis, bez filtrów; 6 wyników, w tym badania na zwierzętach i prace na inne tematy) nie zwróciło żadnego badania u ludzi na ten temat. Brakuje więc bezpośrednich badań nad wpływem kapusty kiszonej na niedoczynność i Hashimoto: nie ma dowodów, że w zwykłych porcjach szkodzi, ani że łagodzi te choroby. Kiszona kapusta zawiera sporo soli, a dorosłym zaleca się mniej niż 5 g soli dziennie [16]; dlatego, jeśli lubisz kiszonki, jedz je jako dodatek do posiłku i nie dosalaj potrawy.
5. Warzywa krzyżowe przy niedoczynności tarczycy i Hashimoto: ile i jak jeść?
Jakie warzywa przy niedoczynności tarczycy? Wszystkie, także kapustne, w urozmaiconej diecie. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie [16], a warzywa kapustne mogą być ich częścią [1]. Lista niedozwolonych warzyw przy niedoczynności nie wynika z badań u ludzi [1].
Ostrożność dotyczy sytuacji, w których ryzyko opisano w badaniach albo w opisach przypadków [1]:
- bardzo duże ilości surowych warzyw kapustnych, takie jak w opisach przypadków niedoczynności po 1-1,5 kg surowej kapusty pekińskiej dziennie;
- soki i koktajle z dużych ilości surowej brukselki, jarmużu rosyjskiego lub rzepy, zwłaszcza przy diecie ubogiej w jod [8];
- niedobór jodu, który zwiększa wrażliwość tarczycy na goitrogeny [8].
Gotowanie unieczynnia mirozynazę, więc z warzyw uwalnia się mniej goitryny [2] [1]. Gotowanie zmniejsza potencjał wolotwórczy warzyw, ale nie gwarantuje tego samego dla każdego warzywa i każdej ilości: gotowana rzepa w jednym teście przy 500 g obniżyła wychwyt jodu [1]. Bezpośredni wynik dla gotowanych warzyw kapustnych pochodzi z badania, w którym 150 g gotowanej brukselki dziennie przez 4 tygodnie nie zmieniło TSH, T3 ani T4 u 10 zdrowych ochotników [2]. W teście Greera i Astwooda surowa kapusta nie zmieniła wychwytu jodu, ale test mierzył tylko wychwyt jodu, a nie czynność tarczycy w dłuższym czasie [1].
6. Jod i selen w suplemencie: dla kogo i jaki wybrać?
Skoro przy warzywach kapustnych liczy się podaż jodu, suplement ma sens wtedy, gdy dieta go nie dostarcza [1] [4]. Produkt z co najmniej 22,5 µg jodu w porcji, czyli 15 procent referencyjnej wartości spożycia (RWS), pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [5] [17]. Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy, jeśli porcja dostarcza co najmniej 8,25 µg, czyli 15 procent RWS [5] [17]. Dobre źródła selenu w diecie to orzechy brazylijskie, ryby, mięso i jaja [18].
Przy Hashimoto selen badano dokładniej. W metaanalizie Huwiler i wsp. z 2024 r. (35 badań) u osób z Hashimoto, które nie brały hormonów tarczycy, selen obniżał TSH w porównaniu z grupami kontrolnymi; standaryzowana różnica średnich (SMD, miara wielkości efektu) wyniosła -0,21, a 95-procentowy przedział ufności, który pokazuje niepewność oszacowania, od -0,43 do -0,02 (7 grup, 869 uczestników) [19]. W badaniach podawano 60-400 µg selenu dziennie, najczęściej 200 µg, głównie jako selenometioninę (15 badań), selenin sodu (9) albo drożdże selenowe (9), zwykle przez 3 miesiące, w zakresie 2-12 miesięcy [19]. Przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) były niższe niż w grupach kontrolnych (SMD -0,96, przedział ufności od -1,36 do -0,56; 29 grup, 2358 uczestników, zarówno przyjmujących hormony tarczycy, jak i bez nich), przy bardzo zróżnicowanych wynikach badań; stężenia wolnych hormonów tarczycy i objętość tarczycy nie zmieniły się istotnie [19]. Dawki z badań to protokoły badawcze, a nie schemat suplementacji: 200 µg z suplementu razem z selenem z diety może zbliżać się do górnego poziomu 255 µg dziennie [12]. Metaanaliza nie badała produktów opisanych niżej. To zmiany wyników badań laboratoryjnych, a nie dowód, że selen leczy Hashimoto, dlatego przy chorobie tarczycy decyzję o suplemencie podejmij z endokrynologiem.
Limity sumuj ze wszystkich produktów: górny tolerowany poziom spożycia selenu dla dorosłych to 255 µg dziennie, a jodu 600 µg [12]. Nadmiar selenu może powodować utratę włosów i paznokci [18]. W ciąży, podczas karmienia piersią, u osób niepełnoletnich, przy chorobie tarczycy i przyjmowaniu leków suplement z jodem lub selenem uzgodnij z lekarzem [6] [7].
Jak wybrać:
- Jeśli chcesz uzupełnić dietę o selen i jod razem z innymi witaminami i minerałami, wybierz Świat Supli Multivitamina Complex.
- Jeśli po zsumowaniu jodu z soli jodowanej, ryb, nabiału, jaj, żywności wzbogacanej i przyjmowanych suplementów, w tym multiwitaminy, wychodzi, że jodu jest za mało, nie masz choroby tarczycy i nie jesteś w ciąży, wybierz Pharmovit Jod; jedna kapsułka zawiera 150 µg jodu. Przy chorobie tarczycy i w ciąży decyzję podejmij z lekarzem.
- Jeśli ocena całej diety, np. z lekarzem prowadzącym Hashimoto albo dietetykiem, wskazuje, że selenu jest w niej mało, a nie bierzesz innego preparatu z selenem, w tym multiwitaminy, wybierz Olimp Selen; jedna tabletka zawiera 110 µg selenu.
Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kaps.
Dla kogo: dla dorosłego, który chce w jednym produkcie uzupełnić dietę o selen, jod oraz witaminy i minerały, nie przyjmuje innej multiwitaminy ani preparatu z selenem.
W 2 kapsułkach według karty produktu: 80 µg selenu (145,5 procent RWS) i 22,5 µg jodu (15 procent RWS), a także m.in. 12 µg witaminy D3, 6 mg witaminy B6, 15 mg cynku, 5 mg żelaza, 150 mg wapnia, 800 µg witaminy A i 50 µg biotyny [20]. W tej porcji selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy, a jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [5]. Ilości mieszczą się w górnych tolerowanych poziomach spożycia dla dorosłych, które sumuje się ze wszystkich źródeł [12].
Skład: mieszanka witamin i minerałów, selen jako selenian (VI) sodu, jod jako jodek potasu, żelazo jako fumaran żelaza (II), wapń jako węglan wapnia; otoczka kapsułki z żelatyny wołowej [20]. Karta sklepu podaje, że produkt może zawierać mleko (łącznie z laktozą), soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, nasiona sezamu, zboża zawierające gluten, jaja, skorupiaki i ryby; sprawdź etykietę. Przy alergii na te składniki zapytaj producenta albo alergologa przed zakupem.
Producent zaleca 2 kapsułki dziennie popijane wodą [20]; opakowanie wystarcza na 45 dni. Jeśli bierzesz lewotyroksynę, przyjmuj multiwitaminę z wapniem i żelazem w innej porze dnia niż lek; wytyczne podają tradycyjny odstęp 4 godzin [21]. Przed badaniem krwi powiedz lekarzowi, że przyjmujesz biotynę [3]. Przy chorobie tarczycy i przy lekach na tarczycę stosuj go tylko po uzgodnieniu z lekarzem [6]. Nie przekraczaj zalecanej porcji i przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży; w okresie karmienia piersią zapytaj lekarza.
Pharmovit Jod Jodek Potasu 150 µg, 60 kaps.
Dla kogo: dla dorosłego bez choroby tarczycy, poza ciążą, u którego suma jodu z soli jodowanej, ryb morskich, nabiału, jaj, żywności wzbogacanej i przyjmowanych już suplementów, w tym multiwitaminy, jest za mała, np. na ścisłej diecie wegańskiej bez żywności wzbogacanej jodem [4]. NHS przy takiej diecie wskazuje żywność wzbogacaną albo suplement [4].
W 1 kapsułce według karty produktu: 150 µg jodu z jodku potasu, czyli 100 procent RWS [22]. W tej porcji jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [5]. Razem z jodem z diety i soli nie przekraczaj 600 µg jodu dziennie i nie łącz go z suplementami z kelpem lub innymi algami [12] [13].
Skład: inulina, otoczka kapsułki z hydroksypropylometylocelulozy, jodek potasu; kapsułki wegańskie [22]. Według składu z karty sklepu producent nie deklaruje alergenów; sprawdź etykietę.
Producent zaleca 1 kapsułkę dziennie w trakcie posiłku, najlepiej rano, popitą wodą [22]; opakowanie wystarcza na 60 dni. Przy chorobie tarczycy i przy lekach na tarczycę stosuj go tylko po uzgodnieniu z lekarzem [6]. Nie przekraczaj zalecanej porcji i przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży; w okresie karmienia piersią zapytaj lekarza.
Dla kogo: dla dorosłego, u którego ocena całej diety, np. z lekarzem prowadzącym chorobę tarczycy albo z dietetykiem, wskazuje na potrzebę uzupełnienia selenu, i który nie przyjmuje innego preparatu z selenem, w tym multiwitaminy z selenem; źródłem selenu w diecie są m.in. ryby, mięso, jaja i orzechy brazylijskie [18].
Zawartość według karty produktu: 110 µg selenu z L-selenometioniny w 1 tabletce, czyli 200 procent RWS [23] [17]. W tej porcji selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [5]. Górny tolerowany poziom spożycia selenu dla dorosłych to 255 µg dziennie łącznie z dietą [12].
Skład: celuloza mikrokrystaliczna, L-selenometionina, sole magnezowe kwasów tłuszczowych, dwutlenek krzemu [23]. Według składu z karty sklepu producent nie deklaruje alergenów; sprawdź etykietę.
Karta zaleca 1 porcję dziennie w trakcie lub po posiłku, popitą wodą [23]; opakowanie wystarcza na 120 dni. Przy chorobie tarczycy i przy lekach na tarczycę stosuj go tylko po uzgodnieniu z lekarzem [6]. Nie przekraczaj zalecanej porcji i przechowuj produkt w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Ostrzeżenie z karty produktu w sklepie: produkt nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży. Nie stosuj go w ciąży; w okresie karmienia piersią zapytaj lekarza.
Jod i selen w sklepie Świat Supli
Produkty opisane wyżej, do uzupełnienia diety w porcji z etykiety.
7. Lewotyroksyna a posiłki, kawa i suplementy
NHS i wytyczne ATA nie wymieniają warzyw kapustnych wśród produktów, które osłabiają działanie lewotyroksyny; znaczenie ma pora przyjmowania leku i to, co trafia do żołądka razem z nim [3] [21]. NHS zaleca brać lewotyroksynę na czczo, 30-60 minut przed pierwszym posiłkiem, kawą lub herbatą i innymi lekami, codziennie o tej samej porze, popijając szklanką wody [3]. Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Tarczycowego (American Thyroid Association, ATA) z 2014 r. dopuszczają też przyjmowanie leku przed snem, co najmniej 3 godziny po kolacji [21].
Wchłanianie lewotyroksyny mogą osłabiać [3] [21]:
- suplementy wapnia i żelaza, także w multiwitaminach; ATA podaje tradycyjny, ale niezbadany odstęp 4 godzin;
- leki zobojętniające kwas żołądkowy i inne leki na niestrawność oraz leki zmniejszające wydzielanie kwasu, np. z grupy inhibitorów pompy protonowej;
- kawa wypita razem z lekiem, a według opisów przypadków także soja i duże ilości błonnika.
Z lewotyroksyną mogą się też nie łączyć dobrze niektóre leki przeciwpadaczkowe, przeciwdepresyjne, na nadciśnienie i serce oraz ziele dziurawca; sprawdź ulotkę i zapytaj farmaceutę o swój zestaw leków [3]. Biotyna, czyli witamina B7, może zaburzać wyniki badań tarczycy, więc przed badaniem krwi powiedz lekarzowi o każdym suplemencie z biotyną, także o multiwitaminie [3]. Jak rozplanować suplementy w ciągu dnia, pokazuje tabela we wpisie kiedy brać suplementy, a pary, które warto rozdzielić, opisuje wpis jakich suplementów nie łączyć.
Ciąża zmienia zapotrzebowanie na lek: jeśli bierzesz lewotyroksynę i jesteś w ciąży albo ją planujesz, powiedz o tym lekarzowi, bo dawka zwykle wymaga zmiany [24] [3]. Podczas karmienia piersią lek zwykle można stosować po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą [3].
8. Kiedy do lekarza, a kiedy dzwonić na 112?
Dzwoń od razu na 112, gdy:
- pojawia się obrzęk z przodu szyi i trudność z oddychaniem albo świszczący oddech [25];
- osoba z niedoczynnością tarczycy nie reaguje; ciężka, nieleczona niedoczynność bardzo rzadko prowadzi do śpiączki, która jest stanem zagrożenia życia [24].
Jeśli osoba nie reaguje, od razu dzwoń na 112 i w trakcie połączenia oceń jej oddech. Gdy oddycha nieprawidłowo albo nie oddycha, rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) według wskazówek dyspozytora i jak najszybciej użyj automatycznego defibrylatora (AED), wykonując jego polecenia [26]. Gdy oddycha prawidłowo, ułóż ją w pozycji bocznej, obserwuj do przyjazdu pomocy i zacznij RKO, jeśli przestanie prawidłowo oddychać [27]. Nie podawaj nic do picia ani do jedzenia osobie, która nie reaguje. Nie jedź sam samochodem na szpitalny oddział ratunkowy (SOR) i zabierz przyjmowane leki [25].
Umów wizytę u lekarza rodzinnego, gdy [24] [25]:
- masz objawy, które mogą wskazywać na niedoczynność: duże zmęczenie, marznięcie, przybieranie na wadze, zaparcia, suchą skórę, wypadanie włosów, chrypkę, obniżony nastrój albo nieregularne lub obfite miesiączki;
- zauważysz obrzęk albo guzek z przodu szyi, przewlekły kaszel, chrypkę lub uczucie przeszkody w gardle bez trudności w oddychaniu;
- leczysz niedoczynność i planujesz ciążę albo jesteś w ciąży;
- chcesz zacząć suplement z jodem lub selenem, a masz chorobę tarczycy.
9. Najczęstsze pytania
9.1. Czy kapusta kiszona szkodzi przy Hashimoto?
Brakuje bezpośrednich badań u ludzi: w PubMed nie znaleźliśmy badań nad kiszonkami u osób z Hashimoto, więc nie ma dowodów, że kapusta kiszona w zwykłych porcjach szkodzi. Zmiany składu przy kiszeniu [14] tej kwestii nie rozstrzygają. Kiszonki są słone, więc jedz je jako dodatek [16].
9.2. Jakich warzyw nie wolno jeść przy niedoczynności tarczycy?
Badania u ludzi nie uzasadniają zakazu żadnego warzywa. Ostrożność dotyczy bardzo dużych ilości surowych warzyw kapustnych jedzonych regularnie, zwłaszcza przy niedoborze jodu; jedz je w zwykłych porcjach, także gotowane, i dbaj o jod [1].
9.3. Czy można jeść brokuły codziennie przy Hashimoto?
Dane nie uzasadniają rutynowego wykluczania brokułów, ale badań bezpośrednio u osób z Hashimoto jest mało. Brokuły z handlu mają mało goitryny [8], a napój z kiełków brokuła z 40 µmol sulforafanu i 600 µmol glukorafaniny dziennie przez 84 dni nie zmienił w porównaniu z placebo TSH ani przeciwciał przeciwtarczycowych w podgrupie 45 kobiet niedobieranych pod kątem tarczycy, z których 11 miało na początku subkliniczną niedoczynność [10]. Nie było to badanie osób z rozpoznanym Hashimoto, więc to wnioskowanie pośrednie.
9.4. Czy gotowanie usuwa goitrogeny z kapusty?
Zmniejsza ich uwalnianie, bo unieczynnia mirozynazę; 150 g gotowanej brukselki dziennie przez 4 tygodnie nie zmieniło hormonów tarczycy u 10 zdrowych ochotników [2].
9.5. Czy warzywa kapustne osłabiają działanie lewotyroksyny?
Nie są wymieniane wśród produktów zaburzających jej wchłanianie. Liczy się pora: lek na czczo, 30-60 minut przed posiłkiem i kawą, z dala od wapnia i żelaza [3] [21].
9.6. Czy przy Hashimoto brać jod?
Nie na własną rękę. Przy chorobie tarczycy nadmiar jodu zwiększa ryzyko zaburzeń jej pracy [6]; dawkę ustala endokrynolog, w ciąży także ginekolog [7].
9.7. Co pogarsza niedoczynność tarczycy?
Niedoczynność nieleczona albo leczona źle dobraną dawką lewotyroksyny, a także przyjmowanie leku razem z jedzeniem, kawą, wapniem lub żelazem, które osłabiają jego wchłanianie [24] [3] [21]. Znaczenie ma też niedobór albo nadmiar jodu [6] [1].
10. Podsumowanie
- Warzywa kapustne w zwykłych porcjach, zwłaszcza gotowane, nie szkodzą tarczycy, gdy jodu w diecie jest dość; przegląd badań nie znalazł podstaw do zalecania ich wykluczania przy niedoczynności [1].
- Ryzyko opisano przy bardzo dużych ilościach warzyw jedzonych na surowo, zwłaszcza przy niedoborze jodu; gotowanie je zmniejsza [1] [2].
- O kapuście kiszonej przy niedoczynności i Hashimoto brakuje bezpośrednich badań u ludzi; nie ma dowodów, że w zwykłych porcjach szkodzi, a zmiany składu przy kiszeniu tego nie rozstrzygają.
- Jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy, a selen w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy; przy chorobie tarczycy suplement uzgodnij z lekarzem [5] [6].
- Lewotyroksynę bierz na czczo, 30-60 minut przed śniadaniem i kawą [3].
- Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
11. Źródła
- Galanty A., Grudzińska M., Paździora W., Służały P., Paśko P., 2024, Do Brassica vegetables affect thyroid function? A comprehensive systematic review, International Journal of Molecular Sciences 25(7):3988 (przegląd systematyczny według PRISMA, 123 publikacje: badania in vitro, na zwierzętach i u ludzi; większość wyników podważa wcześniejsze założenia o działaniu przeciwtarczycowym warzyw kapustnych u ludzi; włączenie ich do codziennej diety, zwłaszcza przy odpowiedniej podaży jodu, nie szkodzi czynności tarczycy; zestawienie badań u ludzi: Greer i Astwood 1948, test wychwytu radioaktywnego jodu u 100 osób: surowa rzepa hamowała wychwyt przy 441 g, a przy około połowie tej ilości nie, gotowana rzepa obniżyła wychwyt w jednym teście przy 500 g i nie działała przy 514 g ani 686 g, surowa brukiew obniżała wychwyt przy 280-363 g, gotowane brokuły, gotowany kalafior, surowa kapusta i surowa rzodkiewka bez wpływu; 7-dniowe badanie ekstraktów z kiełków brokuła u 12 zdrowych ochotników z wartościami TSH powyżej normy w trakcie lub po podawaniu, których autorzy nie uznali za wyraźne działanie niepożądane; napój z kiełków brokuła w badaniu z randomizacją 300 osób, 267 ukończyło: 40 µmol sulforafanu i 600 µmol glukorafaniny dziennie, 12 tygodni; opisy przypadków niedoczynności po bardzo dużych ilościach surowych warzyw, m.in. 1-1,5 kg surowej kapusty pekińskiej dziennie; ograniczenia: małe badania, zwykle zdrowi ochotnicy bez chorób tarczycy, brak pomiaru zawartości związków siarki; opisów przypadków nie można przełożyć na zalecenia ograniczeń dietetycznych dla osób z niedoczynnością; surowe warzywa w dużych ilościach mogą zwiększać ryzyko, gotowanie je zmniejsza; odczyt pełnego tekstu 13.10.2026): doi.org
- McMillan M., Spinks E.A., Fenwick G.R., 1986, Preliminary observations on the effect of dietary Brussels sprouts on thyroid function, Human Toxicology 5(1):15-19 (10 zdrowych ochotników, 150 g gotowanej brukselki dziennie przez 4 tygodnie w zwykłej diecie, brukselka z 220 mg glukozynolanów w 100 g; brak wpływu na TSH, tyroksynę i trijodotyroninę; autorzy przypisują to inaktywacji mirozynazy podczas gotowania; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- NHS, Levothyroxine, przegląd 6.07.2026 (przyjmować na czczo 30-60 minut przed pierwszym posiłkiem, napojem z kofeiną, np. herbatą lub kawą, albo innym lekiem, o stałej porze, popić szklanką wody; z lewotyroksyną mogą się nie łączyć dobrze leki przeciwpadaczkowe, np. karbamazepina, leki zmniejszające kwas żołądkowy, np. omeprazol, leki zobojętniające i inne na niestrawność, suplementy wapnia i żelaza, część leków na nadciśnienie i serce, np. beta-blokery i digoksyna, leki przeciwdepresyjne, np. sertralina, semaglutyd, ziele dziurawca; biotyna może zaburzać wyniki badań tarczycy; przed rozpoczęciem leczenia powiedz lekarzowi o wszystkich lekach, ziołach, witaminach i suplementach; w ciąży lek można stosować, potrzebne częstsze badania dawki; przy karmieniu piersią zwykle można, po konsultacji z farmaceutą lub lekarzem; odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- NHS, Vitamins and minerals: Iodine, przegląd 3.08.2020 (źródła jodu: mleko krowie i nabiał, jaja, ryby morskie, owoce morza; w roślinach zależnie od jodu w glebie; osoby na ścisłej diecie wegańskiej mogą rozważyć żywność wzbogacaną jodem albo suplement po poradzie specjalisty; długotrwałe przyjmowanie dużych dawek jodu może zmienić pracę tarczycy; 0,5 mg jodu dziennie z suplementów lub mniej raczej nie zaszkodzi; odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, tekst skonsolidowany z 17.05.2021 (jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy; selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy; warunek: żywność co najmniej źródłem danego składnika mineralnego; odczyt 13.10.2026): eur-lex.europa.eu
- Leung A.M., Braverman L.E., 2014, Consequences of excess iodine, Nature Reviews Endocrinology 10(3):136-142 (zalecane spożycie jodu u dorosłych poza ciążą i karmieniem 150 µg dziennie; spożycie powyżej zwykle dobrze tolerowane, ale u osób podatnych, w tym z istniejącą chorobą tarczycy, u osób starszych, płodów i noworodków, rośnie ryzyko zaburzeń czynności tarczycy wywołanych jodem: niedoczynności albo nadczynności; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Zapotrzebowanie na jod w okresie ciąży, Medycyna Praktyczna dla pacjentów, mp.pl, aktualizacja Wnęk D. 6.08.2024, na podstawie rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników z 2020 r. (Zimmer M., Sieroszewski P., Oszukowski P. i wsp., Ginekologia Polska 2020;91(10):644-653): zalecane spożycie jodu w ciąży 220 µg, w czasie karmienia do 290 µg; suplementacja jodu u kobiet w ciąży bez chorób tarczycy w wywiadzie, 150-200 µg na dobę; u kobiet z chorobami tarczycy pod kontrolą hormonów tarczycy i przeciwciał; odczyt 13.10.2026): mp.pl
- Felker P., Bunch R., Leung A.M., 2016, Concentrations of thiocyanate and goitrin in human plasma, their precursor concentrations in brassica vegetables, and associated potential risk for hypothyroidism, Nutrition Reviews 74(4):248-258 (progoitryna rozkłada się do goitryny, glukozynolany indolowe do tiocyjanianów; 194 µmol goitryny hamuje wychwyt radioaktywnego jodu, 77 µmol nie; brukselka, kapusta collard i część odmian jarmużu rosyjskiego mogą zawierać ilość goitryny zdolną obniżyć wychwyt jodu, a natka rzepy, brokuły z handlu, brokuły rapini i jarmuż z gatunku Brassica oleracea poniżej 10 µmol w 100-gramowej porcji, czyli minimalne ryzyko; tiocyjaniany z warzyw do około 10 µM wobec tła 40-69 µM w osoczu; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Fahey J.W., Zhang Y., Talalay P., 1997, Broccoli sprouts: an exceptionally rich source of inducers of enzymes that protect against chemical carcinogens, Proceedings of the National Academy of Sciences USA 94(19):10367-10372 (3-dniowe kiełki brokuła i kalafiora mają 10-100 razy więcej glukorafaniny niż dojrzałe rośliny; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Chartoumpekis D.V., Ziros P.G., Chen J.G., Groopman J.D., Kensler T.W., Sykiotis G.P., 2019, Broccoli sprout beverage is safe for thyroid hormonal and autoimmune status: results of a 12-week randomized trial, Food and Chemical Toxicology 126:1-6 (Qidong, Chiny; w badaniu macierzystym 300 dorosłych w wieku 21-65 lat randomizowanych, 267 ukończyło: 137 napój, 130 placebo; napój z kiełków brokuła z 40 µmol sulforafanu i 600 µmol glukorafaniny dziennie przez 84 dni; analiza tarczycy w losowo wybranej podgrupie 45 kobiet, 26 napój, 19 placebo, niedobieranych pod kątem tarczycy: na początku 11 z subkliniczną niedoczynnością, 22 z dodatnimi przeciwciałami anty-TG lub anty-TPO; w porównaniu z placebo bez istotnych zmian TSH, wolnej tyroksyny, tyreoglobuliny i odsetka osób z przeciwciałami; odczyt pełnego tekstu 13.10.2026): doi.org
- Trofimiuk-Müldner M., Konopka J., Sokołowski G. i wsp., 2020, Current iodine nutrition status in Poland (2017): is the Polish model of obligatory iodine prophylaxis able to eliminate iodine deficiency in the population?, Public Health Nutrition 23(14):2467-2477 (badanie z 2017 r. w pięciu regionach Polski: 1000 dzieci w wieku 6-12 lat, 300 kobiet w ciąży, 100 karmiących; mediana jodu w moczu u dzieci 119,8 µg/l, co oznacza wystarczającą podaż; u kobiet w ciąży 111,6 µg/l, a u karmiących 68,0 µg/l, czyli niedobór według kryteriów WHO; obowiązkowe jodowanie soli kuchennej poprawiło podaż jodu w populacji, ale nie zapewniło jej w ciąży i podczas karmienia; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- EFSA, 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels as derived by the Scientific Committee on Food and the EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens, wersja 11, sierpień 2025 (UL to maksymalny poziom przewlekłego dziennego spożycia ze wszystkich źródeł, przy którym nie oczekuje się niekorzystnych skutków zdrowotnych; dorośli: jod 600 µg dziennie, SCF 2002; selen 255 µg dziennie, EFSA 2023; witamina A w postaci retinolu i jego estrów 3000 µg; witamina B6 12 mg; cynk 25 mg; witamina D 100 µg; miedź 5 mg; witamina E 300 mg; nikotynamid 900 mg; kwas foliowy 1000 µg; wapń 2500 mg; magnez 250 mg z łatwo dysocjujących soli i związków takich jak tlenek w suplementach, wodzie i żywności wzbogacanej; odczyt 13.10.2026): efsa.europa.eu
- Aakre I., Solli D.D., Markhus M.W. i wsp., 2021, Commercially available kelp and seaweed products: valuable iodine source or risk of excess intake?, Food and Nutrition Research 65:7584 (96 produktów z rynku norweskiego z makroalgami, w tym 14 suplementów; zawartość jodu w porcji produktów z całych alg od 128 do 62 400 µg, w żywności z algami od 30 do 25 300 µg; duża zmienność także w suplementach; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Ciska E., Pathak D.R., 2004, Glucosinolate derivatives in stored fermented cabbage, Journal of Agricultural and Food Chemistry 52(26):7938-7943 (podczas kiszenia kapusty glukozynolany rozkładają się; dominującym związkiem w kapuście kiszonej jest askorbigen, około 14 µmol w 100 g; izotiocyjaniany i nitryle nie przekraczały 2,5 µM; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Ciska E., Honke J., Drabińska N., 2021, Changes in glucosinolates and their breakdown products during the fermentation of cabbage and prolonged storage of sauerkraut: focus on sauerkraut juice, Food Chemistry 365:130498 (śledzenie glukozynolanów podczas kiszenia białej kapusty; kapusta kiszona i sok z kiszonej kapusty są źródłem askorbigenu i izotiocyjanianów; zawartość zależy od glukozynolanów surowca i składu bakterii; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Światowa Organizacja Zdrowia, Healthy diet, fact sheet (osoby powyżej 10. roku życia: co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie; dorośli: mniej niż 5 g soli dziennie; odczyt 13.10.2026): who.int
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności (załącznik XIII: referencyjna wartość spożycia jodu 150 µg, selenu 55 µg; znacząca ilość składnika mineralnego to co najmniej 15 procent referencyjnej wartości spożycia; odczyt 13.10.2026): eur-lex.europa.eu
- NHS, Vitamins and minerals: Others, selenium, przegląd 3.08.2020 (źródła selenu: orzechy brazylijskie, ryby, mięso, jaja; zapotrzebowanie 75 µg dziennie dla mężczyzn i 60 µg dla kobiet w wieku 19-64 lat; nadmiar selenu wywołuje selenozę, w łagodnej postaci utratę włosów i paznokci; odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- Huwiler V.V., Maissen-Abgottspon S., Stanga Z. i wsp., 2024, Selenium supplementation in patients with Hashimoto thyroiditis: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials, Thyroid 34(3):295-313 (35 badań, wyszukiwanie zaktualizowane 14 listopada 2023 r.; u osób bez leczenia hormonami tarczycy selen obniżał TSH względem grup kontrolnych, standaryzowana różnica średnich -0,21, 95-procentowy przedział ufności -0,43 do -0,02, 7 kohort, 869 uczestników; przeciwciała anty-TPO niższe, -0,96, przedział -1,36 do -0,56, 29 kohort, 2358 uczestników, duża niejednorodność wyników, I2 90 procent; bez istotnych zmian wolnej i całkowitej tyroksyny i trijodotyroniny, przeciwciał antytyreoglobulinowych i objętości tarczycy; działania niepożądane podobne jak w grupach kontrolnych; pewność dowodów ogólnie umiarkowana; tabela 1 pełnego tekstu PMC10951571: dawki 60-400 µg selenu dziennie, najczęściej 200 µg; selenometionina w 15 badaniach, selenin sodu w 9, drożdże selenowe w 9; czas 2-12 miesięcy, najczęściej 3 miesiące; bez oceny konkretnych produktów handlowych; odczyt streszczenia 13.10.2026): doi.org
- Świat Supli Multivitamina Complex, 90 kapsułek, karta produktu w sklepie Świat Supli, p13412, EAN 5904422937553 (2 kapsułki: witamina C 300 mg, witamina E 30 mg, B1 20 mg, B2 20 mg, niacyna 35 mg, kwas pantotenowy 15 mg, B6 6 mg, B12 25 µg, kwas foliowy 200 µg, biotyna 50 µg, witamina A 800 µg, witamina D3 12 µg, potas 300 mg, wapń 150 mg, magnez 65 mg, żelazo 5 mg, cynk 15 mg, miedź 0,6 mg, mangan 1,8 mg, selen 80 µg, czyli 145,5 procent RWS, chrom 6 µg, jod 22,5 µg, czyli 15 procent RWS; selen jako selenian (VI) sodu, jod jako jodek potasu, żelazo jako fumaran żelaza (II), wapń jako węglan wapnia; witamina A jako octan retinylu; otoczka z żelatyny wołowej; może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, zboża zawierające gluten, jaja, skorupiaki i ryby; 2 kapsułki dziennie popijane wodą; uwagi karty: nie stosować u kobiet w ciąży, przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci; odczyt 13.10.2026)
- Jonklaas J., Bianco A.C., Bauer A.J. i wsp., 2014, Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement, Thyroid 24(12):1670-1751 (rekomendacja 3a: lewotyroksynę przyjmować stale 60 minut przed śniadaniem albo przed snem, co najmniej 3 godziny po kolacji; rekomendacja 3b: oddzielać ją od leków i suplementów, które mogą zaburzać wchłanianie, np. węglanu wapnia i siarczanu żelaza; odstęp 4 godzin jest tradycyjny, ale nie został zbadany; w omówieniu opisy przypadków gorszego wchłaniania przy błonniku i soi oraz kawie espresso; odczyt pełnego tekstu 13.10.2026): doi.org
- Pharmovit, Jod Jodek Potasu 150 µg, 60 kapsułek, karta produktu w sklepie Świat Supli, p12634, EAN 5904703901709 (1 kapsułka: 150 µg jodu, 100 procent RWS, z jodku potasu, oraz 250 mg inuliny; składniki: inulina, otoczka kapsułki hydroksypropylometyloceluloza, jodek potasu; kapsułki wegańskie; 1 kapsułka dziennie w trakcie posiłku, najlepiej rano, popić wodą; opakowanie na 2 miesiące; uwagi karty: nie stosować u kobiet w ciąży, przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci; odczyt 13.10.2026)
- Olimp, Selen 110 mcg, 120 tabletek, karta produktu w sklepie Świat Supli, p4540, EAN 5901330039270 (1 tabletka: 110 µg selenu z L-selenometioniny; składniki: celuloza mikrokrystaliczna, L-selenometionina, sole magnezowe kwasów tłuszczowych, dwutlenek krzemu; 1 porcja dziennie w trakcie lub po posiłku, popić wodą; uwagi karty: nie stosować u kobiet w ciąży, przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci; odczyt 13.10.2026)
- NHS, Underactive thyroid (hypothyroidism), przegląd 28.04.2025 (częste objawy: duże zmęczenie, uczucie zimna, przybieranie na wadze, zaparcia, trudności z koncentracją, obniżony nastrój, sucha skóra i włosy lub ich wypadanie, chrypka, nieregularne lub obfite miesiączki; przy podejrzeniu niedoczynności wizyta u lekarza rodzinnego i badanie TSH i T4; leczenie lewotyroksyną zwykle do końca życia; w Wielkiej Brytanii główną przyczyną jest choroba Hashimoto; niedobór jodu jest tam rzadką przyczyną; bardzo rzadko ciężka niedoczynność prowadzi do zagrażającej życiu śpiączki hipometabolicznej, która wymaga leczenia w szpitalu; przy ciąży lub jej planowaniu poinformuj lekarza, dawka leku zwykle się zmienia; odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- NHS, Goitre, przegląd 11.03.2026 (wole to obrzęk z przodu szyi; objawy dodatkowe: przewlekły kaszel, chrypka, uczucie ciała obcego w gardle, świszczący oddech, trudności z połykaniem lub oddychaniem; do lekarza rodzinnego przy podejrzeniu wola; numer alarmowy albo SOR od razu przy trudnościach z oddychaniem lub świszczącym oddechu; nie prowadź sam samochodu na SOR, zabierz leki; przyczyny m.in. niedoczynność i nadczynność tarczycy, guzki, niedobór jodu; odczyt 13.10.2026): nhs.uk
- Resuscitation Council UK, 2025, Adult basic life support guidelines (przy braku reakcji natychmiast wezwij numer alarmowy i oceń oddech w trakcie połączenia; osoba bez reakcji z nieprawidłowym oddechem jest w zatrzymaniu krążenia, rozpocznij RKO; dyspozytor pomaga ocenić oddech; AED może użyć każdy, podłącz je jak najszybciej i wykonuj polecenia urządzenia; publikacja 27.10.2025, odczyt 13.10.2026): resus.org.uk
- St John Ambulance, How to put someone in the recovery position, weryfikacja kliniczna 28.04.2025 (pozycja boczna dla osoby, która nie reaguje, ale oddycha prawidłowo; wezwanie pomocy pod 999 lub 112; obserwacja reakcji do przyjazdu pomocy; jeśli przestanie prawidłowo oddychać, natychmiast RKO; odczyt 13.10.2026): sja.org.uk
Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.
