Spożycie jodu a funkcja tarczycy i cukrzyca ciążowa – jak niedobór jodu wpływa na zdrowie kobiet w ciąży?

Jod jest potrzebny do produkcji hormonów tarczycy, a ciężki niedobór w ciąży może powodować niedoczynność tarczycy u matki i płodu [1]. Kobiety z cukrzycą ciążową miały w badaniu z Pragi niższe stężenie jodu w moczu i częściej hipotyroksynemię, ale to współwystępowanie, a nie dowód, że niedobór jodu powoduje cukrzycę ciążową [2]. Według EFSA wystarczające spożycie jodu w ciąży to 200 µg dziennie łącznie z diety i suplementów [3], a polskie rekomendacje zalecają dodatkowo 150-200 µg jodu dziennie w suplemencie [4]; dawkę potwierdź z lekarzem prowadzącym ciążę, zwłaszcza przy chorobie tarczycy.

Spis treści

Jeśli lekarz zaleci suplement lub witaminy dla ciężarnych, ich ofertę znajdziesz w kategorii witamin dla kobiet w ciąży; sprawdź na etykiecie, ile mikrogramów jodu zawiera porcja, i nie łącz kilku preparatów z jodem bez konsultacji.

1. Jod w ciąży: po co jest potrzebny?

Jod jest składnikiem hormonów tarczycy. Ciężki niedobór jodu podczas rozwoju prowadzi do niedoczynności tarczycy u matki i płodu oraz poważnych skutków zdrowotnych, w tym kretynizmu i zahamowania wzrostu; pierwszą strategią walki z nim jest powszechne jodowanie soli, a suplementację zaleca się w regionach, w których jodowanie nie wystarcza [1]. Gdy ciężki niedobór ustępuje, uwaga badaczy przesuwa się na łagodny i umiarkowany niedobór: badania obserwacyjne pokazują jego związek z gorszym rozwojem poznawczym dzieci [1], ale badania z randomizacją nie wykazały jednoznacznej korzyści suplementacji przy łagodnym niedoborze (omawiamy je w sekcji 5), więc długoterminowe korzyści pozostają niepewne [5].

2. Ile jodu w ciąży? Zalecenia EFSA i polskie

EFSA w opinii z 2014 r. przyjęła wystarczające spożycie jodu na poziomie 150 µg dziennie dla dorosłych i 200 µg dziennie dla kobiet w ciąży i karmiących; to ilość łączna, z pożywienia i suplementów [3]. Polscy autorzy przeglądu z 2015 r. opisują aktualne rekomendacje, według których kobiety planujące ciążę, w ciąży i karmiące powinny przyjmować dodatkowo 150-200 µg jodu dziennie [4]. Te liczby nie są wzajemnie sprzeczne: pierwsza dotyczy łącznego spożycia, druga dawki w suplemencie, która uzupełnia jod z diety i jodowanej soli. Według polskich zaleceń z 2021 r. łączne spożycie w ciąży powinno wynosić około 250 µg dziennie, co przy polskiej diecie zapewnia zwykle suplement z 150-200 µg jodu [6]. Jak wybrać preparat dla ciężarnych i na co patrzeć w składzie, opisujemy w poradniku o najlepszych witaminach dla kobiet w ciąży.

To zalecenia ogólne; w chorobie tarczycy lub przy lekach na tarczycę dawkę zawsze ustala lekarz. Ilość jodu w pożywieniu zależy od diety i jodowania soli.

3. Czy w Polsce kobiety w ciąży mają za mało jodu? Dane z dwóch badań

W badaniu przekrojowym 115 kobiet w ciąży z Łodzi mediana stężenia jodu w moczu wyniosła 79,6 µg/l, co autorzy ocenili jako niewystarczające zaopatrzenie w jod. Dodatkowy jod przyjmowało w którymś momencie ciąży 45,2% kobiet, a odsetek stosujących suplementy rósł wraz z długością ciąży, co według autorów oznacza zbyt późne stosowanie zaleceń [7]. Kobiety stosujące suplementy miały wyższą medianę jodu w moczu (129,4 µg/l wobec 73,0 µg/l), ale wciąż poniżej zalecanych wartości [7].

W nowszym badaniu 91 kobiet z zachodniej Polski (2019-2021) mediana stężenia jodu w moczu wyniosła 106 µg/l, suplementy jodu stosowało 68% kobiet, a około 20% miało wskaźnik jod/kreatynina poniżej 50 µg/g, czyli poniżej progu, który autorzy uznali za wskazujący niedobór (to inna miara niż stężenie w µg/l, więc liczb z obu badań nie porównujemy wprost); różnic między kobietami z suplementacją i bez niej nie stwierdzono, a autorzy uznali obecny model profilaktyki w ciąży za mało skuteczny [8]. Oba badania są małe, dotyczą pojedynczych ośrodków i opierają się na pojedynczych próbkach moczu, więc nie opisują całej Polski ani nie rozpoznają niedoboru u konkretnej kobiety [9], ale pokazują, dlaczego warto omówić jod z lekarzem na początku ciąży lub jeszcze przed nią.

4. Jod a cukrzyca ciążowa: co pokazują badania?

W czeskim badaniu kohortowym z Pragi porównano 195 kobiet z cukrzycą ciążową i 88 kobiet bez niej w drugim trymestrze. Mediana stężenia jodu w moczu wyniosła 89,5 µg/l w grupie z cukrzycą ciążową i 150,05 µg/l w grupie kontrolnej; wynik wskazujący na niedobór jodu według kryteriów autorów miało 88,7% kobiet z cukrzycą ciążową i 50% kobiet w grupie kontrolnej [2]. Mediany i odsetki opisują grupy; pojedynczy pomiar jodu w moczu nie jest samodzielnym testem rozpoznającym niedobór u konkretnej kobiety ani podstawą do zwiększania dawki suplementu [9]. Hipotyroksynemia (niski fT4 przy prawidłowym TSH) występowała częściej w grupie z cukrzycą ciążową (12,3% wobec 3,4%) [2].

To badanie obserwacyjne, które porównuje grupy w jednym momencie ciąży, więc pokazuje współwystępowanie, a nie przyczynę: nie wiadomo, czy niski poziom jodu sprzyja cukrzycy ciążowej, czy jest odwrotnie, na przykład z powodu zmian w diecie po rozpoznaniu cukrzycy, które mogą wpływać na spożycie jodu [2]. Wśród kobiet z cukrzycą ciążową, które przyjmowały suplementy jodu, powikłania okołoporodowe występowały rzadziej (7,7% wobec 28,9%), ale była to obserwacja, a nie dowód działania preparatu [2].

5. Czy suplementacja jodu w ciąży poprawia wyniki?

Przegląd Cochrane z 2017 r. obejmujący 14 badań (11 z danymi od ponad 2700 kobiet) uznał, że dane są niewystarczające, aby wyciągać wnioski o rutynowej suplementacji jodu przed ciążą, w ciąży i po porodzie. Nie wykazano wyraźnych różnic w porodach przedwczesnych, niskiej urodzeniowej masie ciała czy niedoczynności tarczycy u noworodków [10]. Opisano możliwe zmniejszenie ryzyka nadczynności tarczycy po porodzie (RR 0,32; trzy badania, 543 kobiety, w miejscach z łagodnym lub umiarkowanym niedoborem jodu), ale dowody miały niską jakość, a w jednym badaniu częściej występowała nietolerancja pokarmowa w ciąży (bardzo niska jakość dowodów) [10]. Wniosków z tych badań nie należy przenosić na kobiety z chorobą tarczycy ani na dawki wyższe od zalecanych.

Późniejsze badanie z randomizacją (Gowachirapant i wsp., 2017) objęło 832 kobiety z łagodnym niedoborem jodu z Bangalore w Indiach i Bangkoku w Tajlandii, które od średnio 10,7 tygodnia ciąży do porodu przyjmowały 200 µg jodu dziennie albo placebo. U dzieci w wieku 5-6 lat nie stwierdzono istotnych różnic w IQ słownym (różnica −0,7 pkt; 95% CI od −2,9 do 1,5), IQ wykonawczym ani w ocenie funkcji wykonawczych [5]. Ograniczenia: rozwój oceniono tylko u około 313-315 dzieci, czyli u części dzieci kobiet włączonych do badania, a wyniki dotyczą łagodnego niedoboru i dawki 200 µg. Brak różnic w tym badaniu nie dowodzi, że jod jest w ciąży zbędny: nie dotyczy ciężkiego niedoboru ani kobiet z chorobą tarczycy [1] [6].

6. Nadmiar jodu w ciąży: czy można przedawkować?

Tak: nadmiar jodu może zaburzać czynność tarczycy u osób podatnych [1]. Punkty odniesienia są dwa. Europejski górny tolerowany poziom spożycia (UL) wynosi 600 µg dziennie dla dorosłych i został uznany za akceptowalny także w ciąży [11], a polskie zalecenia Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego z 2021 r. mówią, że dzienne spożycie jodu w ciąży nie powinno przekraczać 500 µg [6]. Oba limity dotyczą łącznego spożycia z diety i suplementów, nie są docelową dawką suplementu i nie gwarantują bezpieczeństwa przy chorobie tarczycy. Skutki nadmiaru w ciąży są wciąż słabo zbadane, a autorzy przeglądu z 2016 r. wzywają do badań klinicznych w tej sprawie [1]. Dlatego nie sięgaj po kilka preparatów z jodem naraz ani po wysokie dawki z własnej inicjatywy: policz jod z etykiet suplementów, witamin dla ciężarnych i diety, a dawkę omów z lekarzem. Jeśli masz chorobę tarczycy lub przyjmujesz leki na tarczycę, zapytaj lekarza, czy i ile jodu możesz przyjmować.

8. W skrócie

• Jod jest potrzebny do hormonów tarczycy; według EFSA w ciąży wystarczające jest 200 µg dziennie łącznie z diety i suplementów, a polskie rekomendacje zalecają dodatkowo 150-200 µg w suplemencie.
• Kobiety z cukrzycą ciążową miały w badaniu niższy poziom jodu, ale to zależność obserwacyjna, a nie dowód przyczyny.
• Przegląd Cochrane uznał dane o rutynowej suplementacji za niewystarczające do jednoznacznych wniosków, a badanie z randomizacją (200 µg dziennie) nie wykazało różnic w rozwoju dzieci w wieku 5-6 lat.
• Nadmiar jodu może zaburzać tarczycę; górny limit łącznego spożycia to 600 µg dziennie (UE) lub 500 µg dziennie w ciąży (polskie zalecenia), a dawkę, zwłaszcza przy chorobie tarczycy, ustala lekarz.

Grafika główna tego artykułu została przygotowana z pomocą sztucznej inteligencji (AI).