Badania krwi a sterydy: co sprawdza lekarz przed, w trakcie i po cyklu

Badania krwi nie sprawiają, że sterydy anaboliczne stają się bezpieczne. W holenderskim badaniu HAARLEM 100 mężczyzn badano przed cyklem, pod jego koniec, 3 miesiące po zakończeniu i rok od rozpoczęcia; każdy uczestnik zgłosił co najmniej jeden niekorzystny skutek, a u czterech doszło do ciężkich powikłań. Wyniki pomagają za to wcześnie wychwycić zmiany, które sterydy wywołują najczęściej: wzrost hematokrytu, czyli udziału krwinek czerwonych w objętości krwi, spadek cholesterolu HDL, wzrost ciśnienia oraz zahamowanie własnych hormonów i produkcji plemników. Ten artykuł wyjaśnia, jakie parametry sprawdza lekarz u osoby, która przyjmuje albo przyjmowała sterydy, jak sterydy zmieniają wyniki, jakie pułapki czekają przy ich odczytywaniu u trenujących i kiedy wynik wymaga pilnej wizyty.

Nie podajemy planu cyklu, dawek ani listy warunków, po spełnieniu których można zaczynać. Jeśli masz już niepokojący wynik albo objawy, przejdź do sekcji o sygnałach alarmowych.

Spis treści

1. Po co badania krwi, skoro nie chronią przed skutkami sterydów

Stanowisko Towarzystwa Endokrynologicznego z 2014 r. zwraca uwagę na rozpowszechnione, błędne przekonanie, że środki dopingujące są bezpieczne albo że ich skutki łatwo opanować [1]. Dane z Holandii to potwierdzają. W przychodni dla użytkowników sterydów w Haarlemie 96% ze 180 pacjentów zgłaszało działania niepożądane [2], a w prospektywnym badaniu HAARLEM każdy ze 100 uczestników miał co najmniej jeden niekorzystny skutek; ciężkie zdarzenia obejmowały niewydolność serca, ostre zapalenie trzustki i myśli samobójcze [3]. Do tego tylko 47% zbadanych preparatów zawierało substancję podaną na etykiecie [4].

Badania krwi mają więc inny cel niż ten, który często się im przypisuje. Nie są przepustką do cyklu, tylko sposobem, by lekarz zobaczył, co dzieje się z krwią, lipidami, wątrobą, nerkami i hormonami, i żeby szkoda nie narastała niezauważona. W tym samym badaniu większość skutków była łagodna i przemijająca, a rok od rozpoczęcia cyklu częstość obserwowanych zmian wróciła do wartości wyjściowych [3]; nie oznacza to jednak, że każdy organizm wraca do stanu sprzed cyklu.

Diagnostyka szkód po sterydach należy do lekarza. Osobną sprawą jest codzienna dieta: jeśli trenujesz bez sterydów i chcesz ją uzupełnić, zajrzyj do kategorii witaminy i zdrowie w sklepie Świat Supli.

2. Jak sterydy zmieniają wyniki badań: tabela

Parametry badane u osób przyjmujących sterydy anaboliczne i zmiany opisane w badaniach

Parametr	Co opisano w badaniach	Powrót po odstawieniu
Hematokryt	Wzrost średnio o 0,03 l/l, czyli o około 3 punkty procentowe [5]	U większości do wartości wyjściowych w 3 miesiące [5]
Cholesterol HDL i LDL	HDL średnio niższy o 0,40 mmol/l, LDL wyższy o 0,45 mmol/l [5]; w innym badaniu HDL spadł z 1,08 do 0,43 mmol/l [6]	W 3 miesiące [5]; w badaniu 19 mężczyzn samodzielnie stosujących różne sterydy przez 8 lub 14 tygodni po 6 tygodniach od odstawienia średnie HDL nadal nie wróciło do wartości sprzed stosowania [6]
Ciśnienie tętnicze	Skurczowe wyższe średnio o 6,87 mmHg, rozkurczowe o 3,17 mmHg [5]	W 3 miesiące [5]
ALT (aminotransferaza alaninowa, enzym wątrobowy), kreatynina	ALT wyższe średnio o 18,7 U/l, kreatynina o 4,7 µmol/l [3]	Zależnie od przyczyny; wynik trzeba odczytać z historią treningu (niżej)
Testosteron, LH i FSH (hormony przysadki sterujące pracą jąder), nasienie	W trakcie 77% uczestników miało mniej niż 40 mln plemników [7]	Testosteron u większości w 3 miesiące po zakończeniu cyklu; powrót liczby plemników oszacowano na około rok od odstawienia; rok od rozpoczęcia cyklu 11% miało niski testosteron [7]

Średnie z badań nie mówią, co stanie się u konkretnej osoby, a obserwacja w HAARLEM trwała rok od rozpoczęcia cyklu. U długoletnich użytkowników opisano zaburzenia czynności serca i większe obciążenie miażdżycą: w badaniu 140 trenujących mężczyzn, w tym 86 z historią stosowania sterydów i 54 niestosujących, frakcja wyrzutowa lewej komory wynosiła średnio 52% wobec 63%, a w tętnicach wieńcowych było więcej blaszek [8]. To badanie przekrojowe, więc nie rozstrzyga, czy te zmiany ustępują po odstawieniu.

3. Jakie badania przed testosteronem

Fraza badania przed cyklem testosteronu łączy dwie różne sytuacje. Pierwsza to leczenie testosteronem (TRT). Wytyczne Towarzystwa Endokrynologicznego z 2018 r. zalecają rozpoznawać niedobór testosteronu tylko u mężczyzn z objawami i jednoznacznie, powtarzalnie niskim testosteronem, mierzonym rano na czczo wiarygodną metodą, z powtórzeniem pomiaru [9]. Wytyczne odradzają też rozpoczynanie terapii m.in. przy podwyższonym hematokrycie i u mężczyzn, którzy w najbliższym czasie planują dziecko [9]. To lekarz ustala, czy leczenie jest potrzebne, i to on zleca badania.

Druga sytuacja to cykl dla sylwetki. Tu dobre wyniki wyjściowe są tylko punktem odniesienia: przydają się lekarzowi do porównania, ale nie przewidują, jak organizm zareaguje, zwłaszcza gdy skład preparatu jest niepewny [3] [4]. Dlatego nie publikujemy listy warunków, po których można zaczynać. Jeśli rozważasz testosteron, najpierw porozmawiaj z lekarzem o objawach, które chcesz leczyć.

3.1. Badanie testosteronu: jak się przygotować

• Umów pobranie rano i przyjdź na czczo: wytyczne zalecają pomiar testosteronu całkowitego rano na czczo, wiarygodną metodą [9].
• Jeden wynik nie wystarczy do rozpoznania: przy niskim wyniku pomiar powtarza się w ten sam sposób [9].
• Gdy wynik jest blisko dolnej granicy albo zmienione jest stężenie białka wiążącego hormony płciowe (SHBG), lekarz może zlecić oznaczenie wolnego testosteronu [9].
• Powiedz o suplementach: duże ilości biotyny potrafią zafałszować część testów hormonalnych [10].
• Jeśli w tym samym pobraniu są próby wątrobowe albo CK, powiedz o ostatnim ciężkim treningu, bo podnosi on aminotransferazę asparaginianową (AST), ALT i kinazę kreatynową (CK) na wiele dni [11].
• Jeśli przyjmujesz albo przyjmowałeś sterydy, powiedz o tym: przyjmowane środki mogą zmieniać wynik i hamować własną produkcję testosteronu, a po odstawieniu lekarz ocenia wynik z uwzględnieniem substancji, czasu od ostatniego przyjęcia i powrotu czynności hormonalnej.

4. Jakie badania na cyklu sterydowym

U osób, które przyjmują sterydy, lekarze zwracają uwagę głównie na parametry z tabeli: morfologię z hematokrytem, lipidy, próby wątrobowe, kreatyninę i ciśnienie tętnicze [3] [5] [12]. Przegląd kliniczny z 2022 r. wskazuje, że wpływ sterydów na ciśnienie, hematokryt i lipidy to prawdopodobny mechanizm przedwczesnej miażdżycy i kardiomiopatii u długoletnich użytkowników [12]. Wyniki badań hormonalnych w trakcie cyklu odzwierciedlają przyjmowane środki, a przy estradiolu dochodzi jeszcze problem metody pomiaru, który opisaliśmy we wpisie o inhibitorach aromatazy.

4.1. Wysoki hematokryt na cyklu

Hematokryt to odsetek objętości krwi zajmowany przez krwinki czerwone. Sterydy go podnoszą [5], a zbyt gęsta krew zwiększa ryzyko zakrzepów i zdarzeń sercowo-naczyniowych. Przegląd Bond i wsp. z 2022 r. przytacza obserwacyjne dane od mężczyzn leczonych testosteronem z powodu jego niedoboru, u których hematokryt co najmniej 52% wiązał się z częstszymi poważnymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi i zakrzepicą żylną (niższa wartość nie oznacza bezpiecznego stosowania sterydów), i zaleca, by użytkownikom sterydów z nadmiarem krwinek czerwonych stanowczo odradzać dalsze przyjmowanie [12]. Przy leczeniu testosteronem europejskie stanowisko cytowane w przeglądzie z 2024 r. przyjmuje, że hematokryt powyżej 54% wymaga przerwania terapii [13].

Na pytanie, jak obniżyć hematokryt na cyklu, nie ma bezpiecznej odpowiedzi domowej. Autorzy przeglądu z 2024 r. zwracają uwagę, że nie wiadomo, czy upust krwi poprawia rokowanie, czy tylko poprawia sam wynik, skoro przyczyna nadal działa [13]. Wysoki hematokryt to sygnał, by porozmawiać z lekarzem o odstawieniu środka, a nie by szukać sposobu na ładniejszą liczbę.

5. Pułapki w odczytywaniu wyników u osób trenujących

Trening a próby wątrobowe. W badaniu 15 zdrowych mężczyzn nieprzyzwyczajonych do ćwiczeń siłowych godzina treningu podniosła AST, ALT, dehydrogenazę mleczanową (LDH), CK i mioglobinę na co najmniej 7 dni; bilirubina, gamma-glutamylotranspeptydaza (GGT) i fosfataza zasadowa pozostały w normie [11]. U 57% uczestników CK przekroczyła 10 000 U/l, a po 10–12 dniach większość nadal miała ALT powyżej normy [11]. Autorzy zaznaczają, że tak wysoka CK odpowiada progowi stosowanemu przy rozpoznawaniu ciężkiej rabdomiolizy, czyli rozpadu mięśni, a jeszcze wyższe wartości wiążą się z ryzykiem niewydolności nerek [11]. Bardzo wysoka CK nie jest więc tylko pułapką w odczycie: przy ciemnym moczu, silnym bólu lub obrzęku mięśni po treningu potrzebna jest pilna ocena lekarza. Powiedz też lekarzowi, kiedy ostatnio ciężko trenowałeś. Działa to też w drugą stronę: przy zastoju żółci po sterydach doustnych bilirubina może wyraźnie wzrosnąć, choć AST i ALT rosną niewiele [14], więc prawidłowe lub mało podwyższone enzymy nie wykluczają uszkodzenia wątroby; opisaliśmy to we wpisie o halotestinie i o metanabolu.

Kreatynina a masa mięśniowa. W badaniu 170 zdrowych osób stężenie kreatyniny rosło razem z beztłuszczową masą ciała, a stężenie cystatyny C nie; autorzy uznali, że cystatyna C może lepiej oceniać nerki u osób z dużą masą mięśniową [15]. W opisie przypadku z 2014 r. kreatynina wzrosła bez choroby nerek po estrze etylowym kreatyny i wróciła do normy po jego odstawieniu [16]. Przegląd badań z 2023 r. opisuje, że także zwykła suplementacja kreatyną może u części osób podnosić kreatyninę, co nie musi oznaczać zaburzenia pracy nerek [17]. O suplementach i masie mięśniowej powiedz lekarzowi; to on zdecyduje, czy potrzebne jest inne badanie.

Biotyna a testy hormonalne. W małym badaniu z 2017 r. u 6 osób przyjmujących 10 mg biotyny dziennie przez tydzień zafałszowane były wyniki 9 z 23 testów laboratoryjnych opartych na biotynie, m.in. części oznaczeń hormonów tarczycy; efekt zależał od platformy laboratoryjnej [10]. Przed badaniami powiedz o wszystkich suplementach, także tych z dużą ilością biotyny.

6. Badania po cyklu: powrót hormonów

W badaniu HAARLEM testosteron u większości mężczyzn wracał do normy w ciągu 3 miesięcy od zakończenia cyklu. Powrót liczby plemników do poziomu sprzed cyklu autorzy oszacowali na około 48 tygodni od odstawienia, z szerokim przedziałem od około 8 do 20 miesięcy; to wynik z modelu statystycznego, a nie potwierdzenie płodności konkretnej osoby, którą ocenia się badaniem nasienia. Na ostatniej wizycie, rok od rozpoczęcia cyklu, 11% uczestników wciąż miało testosteron poniżej normy, a 34% mniej niż 40 mln plemników [7]. W amerykańskim badaniu 5 z 19 nieleczonych byłych użytkowników miało bardzo niski testosteron mimo 3 do 26 miesięcy bez sterydów, a 7 z 24 byłych użytkowników przeszło epizod dużej depresji w okresie odstawiania [18]. Co dzieje się z hormonami po odstawieniu i jak wygląda leczenie, opisujemy we wpisie o odbloku po cyklu (PCT). Pełny przegląd skutków ubocznych sterydów znajdziesz w tekście o sterydach anabolicznych i SARM-ach.

7. Jak rozmawiać z lekarzem o sterydach

Lekarz odczyta wyniki poprawnie tylko wtedy, gdy zna pełną historię. Powiedz, jakie środki przyjmujesz albo przyjmowałeś i od kiedy, czy łączysz je z innymi lekami, jakie suplementy stosujesz, kiedy był ostatni ciężki trening i jakie masz objawy. W holenderskiej przychodni pacjenci często sami próbowali leczyć skutki uboczne lekami hormonalnymi [2]; lepiej, żeby decyzje o leczeniu podejmował lekarz na podstawie badań.

8. Sygnały alarmowe: kiedy nie czekać na kolejne badania

• ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca, omdlenie: dzwoń pod 112,
• nagłe osłabienie połowy ciała, zaburzenia mowy albo widzenia: dzwoń pod 112,
• ból i obrzęk jednej łydki: pilnie do lekarza,
• zażółcenie skóry lub oczu, ciemny mocz, świąd: pilnie do lekarza,
• narastające obrzęki, bardzo wysokie ciśnienie w domowym pomiarze: pilnie do lekarza,
• obniżony nastrój, myśli samobójcze po odstawieniu: pilnie do lekarza albo psychiatry, a w nagłej sytuacji 112.

9. Badania i wsparcie zdrowia: gdzie suplement ma sens

Suplementy nie czynią stosowania sterydów bezpiecznym i nie zastępują diagnostyki ani leczenia ich powikłań; poprawa pojedynczego wyniku nie dowodzi, że szkody ustąpiły. Zmęczenie po odstawieniu może wynikać z niskiego testosteronu albo depresji [18] i wymaga lekarza. Na co dzień o serce, lipidy i wątrobę dbają zbilansowana dieta, sen, regularny ruch i ograniczenie alkoholu. Które suplementy mają sens u osób stosujących sterydy, a czego nie potrafią, opisujemy w poradniku Suplementy na cyklu sterydowym.

9.1. Suplementy, które mają sens przy kontroli lipidów i wątroby

Jeśli w badaniach kontrolujesz lipidogram i próby wątrobowe i chcesz uzupełnić dietę, poniżej są dwa produkty z naszej oferty z dopuszczonymi w UE oświadczeniami zdrowotnymi. Brakuje badań, które pokazywałyby, że poprawiają one wyniki zmienione przez sterydy; przy każdych badaniach powiedz lekarzowi, jakie suplementy przyjmujesz.

Promaker Omega 3 ULTRA, 90 kapsułek

Porcja: 2 kapsułki podczas posiłku, czyli 1000 mg EPA i 500 mg DHA z oleju z sardeli; opakowanie wystarcza na 45 dni.

Dla kogo: dla osób, które rzadko jedzą tłuste ryby morskie, a w lipidogramie kontrolują HDL i LDL. EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca; korzystne działanie występuje przy spożyciu 250 mg EPA i DHA dziennie [19]. Brakuje badań, które pokazywałyby, że omega-3 przywraca HDL obniżony przez sterydy.

Alergeny i ostrzeżenia: Zawiera ryby; otoczka z żelatyny; według producenta może zawierać mleko (w tym laktozę), soję, skorupiaki i mięczaki. Producent podaje, że produkt nie jest przeznaczony dla dzieci, kobiet w ciąży ani kobiet karmiących piersią. Osoby przyjmujące leki, zwłaszcza przeciwzakrzepowe, powinny przed stosowaniem skonsultować się z lekarzem.

Sprawdź skład i cenę

Świat Supli Cholina 500 mg, 60 kapsułek

Porcja: 2 kapsułki rano z posiłkiem, czyli 500 mg choliny z dwuwinianu choliny (VitaCholine); opakowanie wystarcza na 30 dni.

Dla kogo: dla osób, które chcą zadbać o wątrobę produktem z dopuszczonym oświadczeniem. Cholina pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu wątroby i przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu tłuszczów; oświadczenia dotyczą porcji zawierającej co najmniej 82,5 mg choliny [19]. Nieprawidłowe próby wątrobowe omów z lekarzem, zanim sięgniesz po jakikolwiek suplement.

Alergeny i ostrzeżenia: Kapsułka roślinna; według producenta produkt może zawierać mleko, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki. Według informacji na stronie produktu nie stosować w ciąży; stosowanie w okresie karmienia piersią i u osób niepełnoletnich uzgodnij z lekarzem. Przy chorobach wątroby lub nerek, trimetyloaminurii (zespole rybiego zapachu) albo przyjmowaniu leków najpierw porozmawiaj z lekarzem.

Sprawdź skład i cenę

Suplement diety nie zastąpi zróżnicowanej diety i zdrowego trybu życia. Karty pokazują produkty z oferty Świata Supli.

11. Podsumowanie

• Badania krwi nie czynią sterydów bezpiecznymi: w badaniu HAARLEM każdy uczestnik miał co najmniej jeden niekorzystny skutek [3].
• Najczęstsze zmiany to wyższy hematokryt i ciśnienie, niższy HDL i wyższy LDL [5].
• Własny testosteron wracał zwykle w 3 miesiące od zakończenia cyklu, a powrót liczby plemników oszacowano na około rok od odstawienia; u części osób trwało to dłużej [7] [18].
• Trening siłowy, masa mięśniowa i suplementy mogą zmieniać wyniki AST, ALT, CK, kreatyniny i testów hormonalnych [11] [15] [10].
• Wyniki odczytuj z lekarzem, z pełną informacją o przyjmowanych środkach; przy bólu w klatce piersiowej, duszności albo objawach udaru dzwoń pod 112.

Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.