Elektrolity dla dzieci są potrzebne rzadziej, niż sugerują reklamy: na co dzień, na WF-ie i podczas treningu krótszego niż godzina dziecku wystarczy woda i zwykłe posiłki. Napój izotoniczny ma sens u dziecka lub nastolatka, który trenuje dłużej niż godzinę albo w upale, a przy biegunce i wymiotach potrzebny jest doustny płyn nawadniający z apteki, a nie izotonik ani sok [1] [2]. Napojów energetycznych dzieci i nastolatki nie powinny pić wcale, a w Polsce nie wolno ich sprzedawać osobom poniżej 18 lat [3].
Niżej porównujemy wodę, napój izotoniczny, doustny płyn nawadniający (w skrócie ORS, od angielskiego oral rehydration solution) i napój energetyczny, podajemy normy wody i sodu z polskich Norm żywienia dla niemowląt od 6. miesiąca, dzieci i nastolatków, tabelę picia dla trenującego dziecka według masy ciała oraz listę objawów, przy których trzeba jechać do lekarza albo dzwonić pod 112. Elektrolity to składniki mineralne rozpuszczone w płynach ustrojowych, głównie sód, potas i chlorki; dziecko dostaje je przede wszystkim z jedzenia [4].
Polecamy
Spis treści
1. Woda, izotonik czy płyn nawadniający: porównanie
Te trzy napoje mają różny skład i różne zadania: woda służy do codziennego picia, napój izotoniczny do długiego wysiłku, a ORS do leczenia odwodnienia przy biegunce i wymiotach. Napój energetyczny nie jest odpowiednim napojem do nawadniania dziecka i nie powinien trafiać do jego diety [5].
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Napój | Skład | Kiedy dla dziecka | Na co uważać |
|---|---|---|---|
| Woda | bez energii; sód i potas dziecko dostaje z posiłków [4] | codziennie, na WF-ie, na treningu krótszym niż godzina [1] | przy biegunce u dziecka z grupy ryzyka lekarz dodaje ORS [2] |
| Napój izotoniczny (sportowy) | woda, węglowodany i sód; dla młodych sportowców zalecany 6% węglowodanów i 20–30 mmol/l sodu [1]; prawo UE wiąże oświadczenia zdrowotne dla takich napojów z warunkami: 80–350 kcal z węglowodanów i 460–1150 mg sodu w litrze oraz osmolalność 200–330 mOsm/kg wody [6] | trening lub mecz dłuższy niż 60 minut albo wysiłek w upale i wilgotności [1] | u dziecka, które nie trenuje, dokłada kalorii i sprzyja próchnicy [1] |
| Doustny płyn nawadniający (ORS) | cukier i sole mineralne do rozpuszczenia w wodzie [7]; osmolarność 240–250 mOsm/l [2] | biegunka, wymioty, objawy odwodnienia [2] [8] | przy objawach alarmowych nie zastępuje pomocy lekarskiej [9] |
| Napój energetyczny | dodana kofeina powyżej 150 mg/l lub dodana tauryna; ustawa nie liczy substancji występujących w napoju naturalnie [3] | nigdy [5] | zakaz sprzedaży osobom poniżej 18 lat [3] |
Napoje izotoniczne w proszku i tabletkach znajdziesz w kategorii izotoniki; dla dziecka i nastolatka wybieraj tylko te bez kofeiny, bo kofeina nie ma miejsca w diecie dzieci [5].
2. Ile wody i sodu potrzebuje dziecko w danym wieku
Według Norm żywienia dla populacji Polski z 2024 r. wystarczające spożycie wody wynosi od 1250 ml na dobę u dzieci w wieku 1–3 lat do 2500 ml u chłopców w wieku 16–18 lat, licząc wodę z napojów i z jedzenia [4]. Dla niemowląt w wieku od 6 do 12 miesięcy normy wynoszą 800–1000 ml wody i 370 mg sodu na dobę, liczone z mleka matki oraz z pokarmów i napojów uzupełniających; do ukończenia 6 miesięcy Normy nie podają osobnych wartości, bo potrzeby niemowlęcia pokrywa mleko matki, a u dziecka niekarmionego piersią mleko modyfikowane w porcjach według zasad żywienia niemowląt [4]. Normy dotyczą dziecka o umiarkowanej aktywności, w umiarkowanej temperaturze, więc przy upale, wysiłku, gorączce i biegunce trzeba pić więcej [7]. W badaniu brytyjskim z lat 2008–2011 dzieci w wieku 4–13 lat dostawały około dwóch trzecich wody z napojów, a jedną trzecią z jedzenia [4].
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Wiek | Woda, ml/dobę | Sód, mg/dobę | Sód z 1 l napoju sportowego (460–690 mg) jako odsetek normy |
|---|---|---|---|
| 6–12 miesięcy (z mlekiem matki i pokarmami uzupełniającymi) | 800–1000 | 370 | nie dotyczy: podstawą picia jest mleko |
| 1–3 lata | 1250 | 750 | 61–92% |
| 4–6 lat | 1600 | 1000 | 46–69% |
| 7–9 lat | 1750 | 1200 | 38–58% |
| 10–12 lat | chłopcy 2100, dziewczęta 1900 | 1300 | 35–53% |
| 13–15 lat | chłopcy 2350, dziewczęta 1950 | 1500 | 31–46% |
| 16–18 lat | chłopcy 2500, dziewczęta 2000 | 1500 | 31–46% |
Wartości wody i sodu pochodzą z Norm żywienia [4]; ostatnią kolumnę policzyliśmy dla napoju sportowego z 20–30 mmol/l sodu, czyli 460–690 mg w litrze [1]. Wynika z niej, że litr takiego napoju dostarcza małemu dziecku większość dziennej normy sodu, którą i tak pokrywa zwykła dieta: głównymi źródłami sodu są sól, pieczywo, przetwory mięsne i sery [4]. Dlatego napój sportowy nie jest codziennym napojem dla przedszkolaka, a dzieciom, które nie trenują, nie podaje się go rutynowo [1].
3. Kiedy dziecku wystarczy woda
Woda wystarczy zdrowemu dziecku na co dzień, w szkole, na WF-ie i podczas zajęć sportowych krótszych niż godzina [1]. Sód dziecko dostaje z codziennych posiłków [4], a słodzone napoje sportowe u dzieci, które nie trenują wyczynowo, zwiększają ryzyko nadwagi i próchnicy [1] [5].
- Pilnuj regularnego picia: dziecko powinno mieć wodę przy posiłkach i w szkole, bo w badaniach z kilku krajów europejskich większość dzieci piła mniej, niż zaleca EFSA [4].
- Patrz na mocz: ciemnożółty mocz i rzadsze oddawanie moczu to jedne z pierwszych objawów odwodnienia [7].
- Zwiększ picie w upał i przy gorączce: niemowlęta i dzieci są bardziej narażone na odwodnienie [7], a odwodnienie o 1–2% masy ciała może mieć u dziecka poważniejsze skutki niż u dorosłego [4].
4. Dziecko dużo trenuje: kiedy napój izotoniczny
Napój izotoniczny ma sens, gdy trening lub mecz trwa dłużej niż 60 minut albo odbywa się w upale i wilgotności; Kanadyjskie Towarzystwo Pediatryczne zaleca wtedy napój z 6% węglowodanów i 20–30 mmol/l sodu [1]. Przy krótszym wysiłku wystarczy woda. Prawo UE nie definiuje napoju izotonicznego, ale określa warunki, przy których roztwór węglowodanowo-elektrolitowy może nosić oświadczenia zdrowotne o wytrzymałości podczas długotrwałych ćwiczeń i o wchłanianiu wody podczas ćwiczeń: 80–350 kcal z węglowodanów na litr, z czego co najmniej 75% energii z glukozy, polimerów glukozy lub sacharozy, 460–1150 mg sodu w litrze i osmolalność 200–330 mOsm/kg wody, a ten zakres obejmuje także napoje hipotoniczne [6].
Jaki napój wybrać? Przy treningu dłuższym niż godzina liczą się węglowodany i sód, więc porównaj skład produktu z zaleceniem 6% węglowodanów i 20–30 mmol/l sodu, czyli 460–690 mg sodu w litrze [1]. Sprawdź na etykiecie, ile węglowodanów i sodu daje porcja w zalecanej ilości wody, przelicz to na litr i wybieraj napój bez kofeiny [5]. Jeśli tabela na opakowaniu podaje dane, które się ze sobą nie zgadzają, na przykład ilość soli niepasującą do ilości sodu, wybierz inny produkt albo zapytaj producenta. Przykład ze sklepu pokazuje, jak czytać skład. Aliness ALLHydrate STICK JUNIOR to saszetka na litr wody z 500 mg sodu (około 22 mmol/l), bez węglowodanów, przeznaczona przez producenta dla dzieci, młodzieży i dorosłych o niskiej lub umiarkowanej aktywności, 1–2 saszetki dziennie [10]; bez węglowodanów nie jest napojem sportowym w rozumieniu zalecenia, tylko wodą z elektrolitami. Karta tego produktu nie podaje minimalnego wieku [10], dlatego także u nastolatka o podaniu zdecyduj po rozmowie z pediatrą lub farmaceutą, biorąc pod uwagę pełny skład i potrzeby dziecka. Jeśli dziecko poci się w upale przy umiarkowanym wysiłku i nie potrzebuje dodatkowej energii, przykładem napoju bez cukru jest Aliness STICK JUNIOR; jeśli nastolatek trenuje dłużej niż godzinę, wybierz napój z węglowodanami i sodem, którego skład spełnia powyższe zalecenie.
Ile pić? Według tego samego stanowiska młody sportowiec powinien wypić 400–600 ml wody 2–3 godziny przed startem, a po treningu około 1,5 litra na każdy kilogram masy ciała utraconej podczas wysiłku; najprościej sprawdzić to, ważąc dziecko przed treningiem i po nim [1]. Tabela pokazuje minimalne ilości płynu w czasie wysiłku i po nim.
Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.
| Masa ciała | W czasie wysiłku, ml na godzinę | Po wysiłku, ml na godzinę |
|---|---|---|
| 25 kg | 325 | 100 |
| 30 kg | 390 | 120 |
| 40 kg | 520 | 160 |
| 50 kg | 650 | 200 |
| 60 kg | 780 | 240 |
Tabelę przygotowaliśmy na podstawie wyliczeń Kanadyjskiego Towarzystwa Pediatrycznego [1]. Smak napoju też ma znaczenie: w badaniu Wilka i Bar-Ora z 1996 r., obejmującym 12 chłopców w wieku 9–12 lat, którzy ćwiczyli 3 godziny w temperaturze 35°C, przy samej wodzie chłopcy wypili do woli 610 g płynu i lekko się odwodnili, a przy smakowym napoju z 6% węglowodanów i 18 mmol/l soli wypili 1157 g i nie odwodnili się [11]. Było to małe badanie laboratoryjne, które nie oceniało wyników sportowych.
Większość zdrowych dzieci i nastolatków może trenować w cieple, jeśli jest dobrze nawodniona, przygotowana i pod nadzorem; ryzyko udaru cieplnego zwiększają przede wszystkim złe nawodnienie, nadmierny wysiłek, za krótki odpoczynek między treningami tego samego dnia i strój, który zatrzymuje ciepło [12]. Jeśli dziecko lub nastolatek ma nudności albo wymiotuje podczas treningu lub po nim, zwłaszcza w cieple, przerwij wysiłek: nudności i wymioty należą do objawów wyczerpania cieplnego, które u dzieci są takie same jak u dorosłych. Przenieś dziecko w chłodne miejsce, zdejmij zbędne ubranie, schłodź skórę i zostań przy nim; płyny podawaj małymi łykami [13] [7]. Jeśli po 30 minutach odpoczynku w chłodzie, chłodzenia i picia nie ma poprawy albo pojawi się którykolwiek objaw z sekcji 7, dzwoń pod 112 [13]; jeśli dziecko wymiotuje wszystko, co wypije, pilnie skontaktuj się z lekarzem [9].
Produkty z tego wpisu
5. Biegunka i wymioty: doustny płyn nawadniający
Przy biegunce i wymiotach podstawą leczenia dziecka jest doustny płyn nawadniający o obniżonej osmolarności, podany jak najszybciej, często i małymi porcjami [8] [2]. W przeglądzie badań u dzieci hospitalizowanych z ostrą biegunką taki płyn, w porównaniu ze starszym standardowym płynem WHO, wiązał się z rzadszymi nieplanowanymi kroplówkami, mniejszą objętością stolców i rzadszymi wymiotami [14]. Płyn kupisz w aptece jako proszek do rozpuszczenia w wodzie; farmaceuta pomoże dobrać preparat do wieku dziecka [7]. Zawartość saszetki rozpuść dokładnie w takiej ilości wody, jaką podaje jej opakowanie [2]: nie stosuj proporcji podanych w tym artykule dla napojów sportowych i suplementów (na 500 ml lub na litr) i nie zagęszczaj roztworu. Jeśli dziecko poniżej 5 lat ma już objawy odwodnienia, pilnie skontaktuj się z lekarzem, nie czekając, czy płyn pomoże [9].
- Karm dalej: nie przerywaj karmienia piersią i nie rozcieńczaj mleka modyfikowanego [8] [9].
- Podawaj często po trochu: płyn nawadniający podaje się często i małymi porcjami [2], a przy mdłościach zaczyna od małych łyków [7].
- Bez soków i napojów gazowanych: mogą nasilać biegunkę [9]; w czasie nawadniania NICE nie zaleca rutynowo innych płynów niż ORS.
- Gdy dziecko odmawia płynu nawadniającego: zwykłe płyny, czyli wodę lub mleko, można dodać tylko jako uzupełnienie ORS, a nie jego zamiennik, i tylko u dziecka bez czerwonych flag według NICE: wyraźnie gorszego samopoczucia, rozdrażnienia lub ospałości, zapadniętych oczu, szybkiego bicia serca, szybkiego oddechu, zmniejszonej elastyczności skóry; dziecku z czerwonymi flagami podaje się wyłącznie ORS [2]. Gdy dziecko nie chce pić, uporczywie wymiotuje albo jego stan się pogarsza, skontaktuj się z lekarzem [2] [9].
- Wróć do zwykłego jedzenia: po nawodnieniu dziecko je to, co zwykle [2], a wytyczne europejskie nie zalecają zmian w diecie [8].
Większe ryzyko odwodnienia mają dzieci poniżej 1. roku życia, zwłaszcza poniżej 6 miesięcy, niemowlęta z małą masą urodzeniową oraz dzieci, które w ciągu doby miały ponad 5 biegunkowych stolców albo wymiotowały więcej niż 2 razy [2]. U nich wytyczne zalecają płyn nawadniający jako dodatkowy napój już od początku choroby, a przy objawach odwodnienia ilość płynu ustala lekarz według masy ciała dziecka [2]. Biegunka zwykle ustępuje w 5–7 dni, a wymioty w 1–2 dni [9].
6. Objawy odwodnienia u dziecka
Odwodnienie u dziecka rozpoznasz po zmianie zachowania i mniejszej ilości moczu: dziecko jest rozdrażnione albo ospałe, rzadziej siusia, ma suche usta i zapadnięte oczy [2] [7]. Pozostałe objawy to [7]:
- u starszego dziecka: pragnienie, ból głowy, zawroty głowy, zmęczenie, ciemnożółty mocz o silnym zapachu;
- u niemowlęcia: zapadnięte ciemiączko, mało łez lub brak łez przy płaczu, mniej mokrych pieluch, senność lub drażliwość;
- przy cięższym odwodnieniu: szybki oddech i szybkie bicie serca [2].
U dziecka poniżej 5 lat każdy z tych objawów to powód do pilnego kontaktu z lekarzem [9]. Objawy pokazują odwodnienie, ale nie mówią, którego elektrolitu brakuje ani czy jest go za mało: sód i potas lekarz oznacza we krwi, gdy jest taka potrzeba [2], dlatego po samych objawach nie dobieraj dziecku suplementu.
7. Objawy alarmowe: kiedy lekarz, a kiedy 112
Dzwoń pod 112 zawsze, gdy dziecko ma którykolwiek z tych objawów, niezależnie od tego, czy ma biegunkę, gorączkę lub trenowało [9] [7] [13]:
- utrata przytomności, drgawki;
- ciężka duszność, bardzo szybki płytki oddech;
- sina lub szara skóra, sine usta lub język;
- splątanie, brak zwykłej reakcji, nadmierna senność, trudność z obudzeniem;
- wymioty z krwią lub przypominające fusy od kawy, zielone wymioty;
- sztywność karku z bólem przy patrzeniu na światło, nagły silny ból głowy lub brzucha;
- po wysiłku w upale: gorąca skóra bez potu, bardzo wysoka temperatura, brak poprawy po 30 minutach chłodzenia i picia.
U dziecka chorego, z biegunką, wymiotami lub objawami odwodnienia, dzwoń pod 112 także wtedy, gdy pojawi się choćby jeden z objawów możliwego wstrząsu; nie czekaj, aż wystąpią wszystkie naraz [7] [2]:
- blada lub marmurkowa skóra;
- skóra zimna w dotyku, zimne dłonie i stopy;
- trudności z oddychaniem lub szybki oddech.
Ta lista dotyczy dziecka chorego lub odwodnionego: wytyczne opisują te objawy przy ocenie odwodnienia i wstrząsu [2], więc same zimne dłonie lub bladość u zdrowego dziecka nie są powodem do wzywania karetki.
Pilnie skontaktuj się z lekarzem [9], gdy:
- masz obawy o niemowlę poniżej 12 miesięcy;
- dziecko poniżej 5 lat ma objawy odwodnienia, na przykład mniej mokrych pieluch;
- u dziecka w wieku 5 lat i starszego objawy odwodnienia nie mijają mimo płynu nawadniającego;
- dziecko przestaje ssać pierś lub pić z butelki w czasie choroby albo wymiotuje wszystko, co wypije;
- ma krwistą biegunkę, biegunka trwa ponad 7 dni albo wymioty ponad 2 dni.
Objawy z listy wyżej, przy których dzwonisz pod 112, obowiązują w każdym wieku i nie czekasz z nimi na efekt płynu nawadniającego [9]. Przy objawach wyczerpania cieplnego, takich jak zawroty głowy, nudności, skurcze mięśni i nadmierne pocenie, przenieś dziecko w chłodne miejsce, schłodź skórę i podaj wodę, napój izotoniczny albo płyn nawadniający [13].
8. Napoje energetyczne nie są dla dzieci
Napój energetyczny to nie napój izotoniczny: zawiera kofeinę lub taurynę, a według Amerykańskiej Akademii Pediatrii kofeina i inne substancje pobudzające z takich napojów nie mają miejsca w diecie dzieci i młodzieży [5]. W Polsce od 1 stycznia 2024 r. nie wolno sprzedawać osobom poniżej 18 lat, a także w szkołach i w automatach, napojów z dodatkiem kofeiny w ilości powyżej 150 mg/l lub z dodatkiem tauryny w rozumieniu ustawy; nie liczy się przy tym kofeiny ani tauryny występujących w napoju naturalnie [3].
EFSA zaproponowała dla dzieci i młodzieży 3 mg kofeiny na kilogram masy ciała na dobę jako poziom, który nie budzi obaw, a puszka napoju energetycznego (250 ml) ma około 80 mg kofeiny [15]. Ten poziom EFSA przeniosła z oceny dla dorosłych, bo dzieci rozkładają kofeinę co najmniej tak szybko jak dorośli, i oparła na badaniach nad lękiem i zachowaniem u dzieci [15]; to ocena ryzyka z ograniczeniami, a nie gwarancja bezpieczeństwa. Nie jest to też zalecane spożycie ani dopuszczalna porcja energetyku dla dziecka. Dla dziecka ważącego 25 kg ten poziom to 75 mg kofeiny na dobę ze wszystkich źródeł razem, w tym z coli, herbaty i czekolady, czyli mniej niż w jednej puszce energetyku.
9. Jak czytać etykietę elektrolitów dla dzieci
Część elektrolitów dla dzieci w tabletkach musujących i proszkach to suplementy diety o innym składzie niż płyn nawadniający, więc przed zakupem sprawdź na etykiecie te cztery rzeczy. Suplement podawaj dziecku tylko wtedy, gdy jest do tego powód, tak jak w przypadku tranu dla dzieci.
- Wiek: producent powinien podać, od jakiego wieku produkt jest przeznaczony; jeśli tego nie robi, zapytaj farmaceutę lub pediatrę przed podaniem dziecku.
- Sód w porcji: porównaj go z normą dla wieku z tabeli w sekcji 2 [4]; napój sportowy dla trenującego dziecka zawiera 20–30 mmol/l sodu, czyli 460–690 mg w litrze [1].
- Do czego służy: przy biegunce i wymiotach szukaj płynu nawadniającego o osmolarności 240–250 mOsm/l [2], a nie elektrolitów sportowych.
- Cukier i porcja dzienna: słodzone napoje pite bez potrzeby sprzyjają nadwadze i próchnicy [1]; nie przekraczaj porcji z etykiety.
Tak czyta się etykietę na przykładzie Aliness ALLHydrate JUNIOR w proszku 240 g: producent opisuje go jako suplement dla dzieci i młodzieży i nie podaje minimalnego wieku; porcja 4,8 g (2 miarki) rozpuszczona w litrze letniej wody daje 500 mg sodu i 150 mg potasu, bez cukru, najwyżej 2 porcje dziennie [16]. Dwie porcje to 1000 mg sodu, czyli tyle, ile wynosi cała dzienna norma 4–6-latka [4]. To elektrolity na upał i zajęcia sportowe, a nie płyn nawadniający na biegunkę. Brak wieku na etykiecie oznacza, że także przy nastolatku warto zapytać pediatrę lub farmaceutę. Jeśli po takiej rozmowie zdecydujesz się na elektrolity bez cukru i wolisz odmierzać proszek miarką zamiast saszetek, przykładem jest ta wersja w opakowaniu 240 g.
10. Najczęstsze pytania
10.1. Kiedy podawać elektrolity dziecku?
Przy biegunce, wymiotach lub objawach odwodnienia: wtedy doustny płyn nawadniający z apteki [2], a dziecko poniżej 5 lat z objawami odwodnienia wymaga też pilnego kontaktu z lekarzem [9]. Napój izotoniczny ma sens przy treningu dłuższym niż godzina lub w upale [1]. Na co dzień dziecku od 1. roku życia wystarczy woda i zwykłe posiłki [4]. U niemowlęcia podstawą picia i jedzenia jest mleko: do ukończenia 6 miesięcy jego potrzeby pokrywa mleko matki lub mleko modyfikowane, a od 6. miesiąca dochodzą pokarmy i napoje uzupełniające [4]. Przy biegunce niemowlę dostaje płyn nawadniający jako dodatkowy napój, bez przerywania karmienia piersią i bez rozcieńczania mleka modyfikowanego [2] [9], a przy każdych obawach o niemowlę poniżej 12 miesięcy pilnie skontaktuj się z lekarzem [9].
10.2. Jakie elektrolity są najlepsze dla dzieci?
To zależy od sytuacji: przy biegunce płyn nawadniający o obniżonej osmolarności, 240–250 mOsm/l [2], a przy długim treningu napój z 6% węglowodanów i 20–30 mmol/l sodu [1]. Sprawdź też, dla jakiego wieku producent przeznacza produkt; jeśli etykieta tego nie podaje, zapytaj pediatrę lub farmaceutę.
10.3. Czy dzieci mogą pić izotoniki?
Tak, jeśli trenują dłużej niż 60 minut albo w upale [1]. Do codziennego picia izotonik nie jest potrzebny, a dzieciom, które nie trenują, dokłada kalorii i sprzyja próchnicy [1] [5].
10.4. Jak przygotować elektrolity dla dziecka?
Zawsze według etykiety producenta, bez zmieniania proporcji. Płyn nawadniający z apteki na biegunkę i wymioty rozpuść dokładnie w takiej ilości wody, jaką podaje opakowanie, i nie zagęszczaj roztworu [2]; preparat do wieku dziecka dobierze farmaceuta [7]. Elektrolity na upał i zajęcia sportowe przygotujesz tak: jedną saszetkę Aliness STICK JUNIOR (4,8 g) albo 4,8 g proszku Aliness JUNIOR, czyli 2 miarki, rozpuść w 1 litrze letniej wody i wymieszaj lub wstrząśnij; dziennie najwyżej 2 takie porcje [10] [16]. Domowym napojem nie zastępuj płynu z apteki przy biegunce: wytyczne zalecają gotowy płyn o obniżonej osmolarności, 240–250 mOsm/l [2].
10.5. Czy woda z solą może zastąpić elektrolity?
Nie przy biegunce: wtedy dziecko potrzebuje płynu nawadniającego z apteki, który uzupełnia cukier i sole mineralne [7] [2]. Po treningu sód dziecko uzupełni z posiłku, bo słone przekąski i napoje z sodem po wysiłku pomagają się nawodnić [1].
10.6. Po czym poznać odwodnienie u dziecka?
Dziecko rzadziej siusia, ma ciemny mocz, suche usta, jest ospałe lub rozdrażnione; u niemowlęcia zapada się ciemiączko i jest mniej mokrych pieluch [7]. Te objawy nie pozwalają samodzielnie rozpoznać zaburzeń elektrolitowych ani dobrać suplementu; sód i potas ocenia się w badaniu krwi [2]. U dziecka poniżej 5 lat objawy odwodnienia to powód do pilnego kontaktu z lekarzem [9]. Duszność, sine usta lub język albo trudność z obudzeniem to zawsze powód, by dzwonić pod 112, a u dziecka z odwodnieniem także blada lub marmurkowa skóra i zimne dłonie i stopy [9] [7].
11. Podsumowanie
- Na co dzień, na WF-ie i na treningu do godziny dziecku wystarczy woda; normy wody to od 1250 ml na dobę u 1–3-latka do 2500 ml u nastoletniego chłopca, razem z wodą z jedzenia [1] [4].
- Napój izotoniczny tylko przy wysiłku dłuższym niż 60 minut lub w upale [1].
- Przy biegunce i wymiotach doustny płyn nawadniający z apteki, często i małymi porcjami, bez soków i napojów gazowanych [2] [9]; dziecko poniżej 5 lat z objawami odwodnienia pilnie do lekarza [9].
- Sinica, duszność, splątanie, trudność z obudzeniem, drgawki: zawsze 112 [7].
- Napoje energetyczne nie są dla dzieci, a ich sprzedaż osobom poniżej 18 lat jest w Polsce zakazana [5] [3].
- Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.
12. Źródła
- Purcell L.K., Canadian Paediatric Society, 2013, Sport nutrition for young athletes, Paediatrics & Child Health (stanowisko towarzystwa pediatrycznego dla młodych sportowców: wysiłek krótszy niż 1 h – wystarczy woda; dłuższy niż 60 min albo w upale i wilgotności – napój sportowy z 6% węglowodanów i 20–30 mmol/l chlorku sodu; 400–600 ml wody 2–3 h przed startem; minimalne picie 13 ml/kg na godzinę wysiłku i 4 ml/kg po nim; po wysiłku około 1,5 l na każdy kilogram utraconej masy; u dzieci, które nie trenują, rutynowe napoje sportowe zwiększają ryzyko nadwagi i próchnicy; dokument przeglądowy, nie badanie): pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- National Institute for Health and Care Excellence, 2009, Diarrhoea and vomiting caused by gastroenteritis in under 5s: diagnosis and management (CG84), NICE (dzieci do 5 lat: objawy odwodnienia i wstrząsu, czerwone flagi; większe ryzyko przed 1. rokiem życia, przy ponad 5 biegunkowych stolcach lub ponad 2 wymiotach w ciągu doby; doustny płyn nawadniający o obniżonej osmolarności 240–250 mOsm/l, przygotowany zgodnie z instrukcją na opakowaniu i podawany często i małymi porcjami; objawy możliwego wstrząsu, m.in. blada lub marmurkowa skóra i zimne dłonie i stopy, oceniane u dziecka z odwodnieniem; zwykłe płyny, np. woda lub mleko, tylko jako uzupełnienie u dziecka bez czerwonych flag, które odmawia płynu nawadniającego; bez soków owocowych i napojów gazowanych; karmienie piersią kontynuować; sód i potas oznacza się we krwi w określonych sytuacjach; odczyt rekomendacji 5.10.2026): nice.org.uk
- Ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1718 (art. 12l–12m: napój z dodatkiem kofeiny w proporcji powyżej 150 mg/l lub tauryny, z wyłączeniem substancji występujących w nim naturalnie; zakaz sprzedaży osobom poniżej 18. roku życia, w szkołach i placówkach oświatowych oraz w automatach; obowiązuje od 1.01.2024): isap.sejm.gov.pl
- Rychlik E., Stoś K., Woźniak A., Mojska H. (red.), 2024, Normy żywienia dla populacji Polski, NIZP PZH – PIB (rozdział Woda, s. 145–154: wystarczające spożycie wody z napojów i żywności według wieku; skutki odwodnienia o 1–2% masy ciała mogą być poważniejsze u dzieci niż u dorosłych; rozdział Sód, s. 306–312: wystarczające spożycie sodu według wieku, główne źródła sodu w diecie): ncez.pzh.gov.pl
- American Academy of Pediatrics, Committee on Nutrition and Council on Sports Medicine and Fitness, 2011, Sports drinks and energy drinks for children and adolescents: are they appropriate?, Pediatrics (raport kliniczny na podstawie przeglądu piśmiennictwa: kofeina i inne substancje pobudzające z napojów energetycznych nie mają miejsca w diecie dzieci i młodzieży; częste picie słodzonych napojów sportowych zwiększa ryzyko nadwagi; odczyt na podstawie streszczenia): doi.org
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012, 2012, wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, Dziennik Urzędowy UE L 136 (warunki stosowania dwóch oświadczeń zdrowotnych dla roztworów węglowodanowo-elektrolitowych, o utrzymaniu wytrzymałości podczas długotrwałych ćwiczeń wytrzymałościowych i o zwiększeniu wchłaniania wody podczas ćwiczeń fizycznych: 80–350 kcal z węglowodanów na litr, co najmniej 75% energii z węglowodanów wywołujących silną odpowiedź glikemiczną, takich jak glukoza, polimery glukozy i sacharoza, sód 20–50 mmol/l, czyli 460–1150 mg/l, osmolalność 200–330 mOsm/kg wody; to warunki użycia oświadczeń, a nie definicja napoju izotonicznego, i obejmują także roztwory hipotoniczne): eur-lex.europa.eu
- NHS, 2026, Dehydration, nhs.uk (objawy odwodnienia u dzieci i niemowląt; objawy wstrząsu wymagające wezwania pomocy: sina, szara, blada lub marmurkowa skóra, zimna skóra, trudności z oddychaniem, splątanie, senność i trudność z obudzeniem; przegląd strony 1.05.2026): nhs.uk
- Guarino A. i wsp., 2014, European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014, Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition (wytyczne europejskie dla dzieci: nawadnianie doustne roztworem hipoosmolarnym jako główne leczenie, rozpoczęte jak najszybciej; bez przerywania karmienia piersią; zwykłe jedzenie bez zmian w diecie; odczyt na podstawie streszczenia): doi.org
- NHS, 2023, Diarrhoea and vomiting, nhs.uk (biegunka zwykle ustępuje w 5–7 dni, wymioty w 1–2 dni; bez soków owocowych i napojów gazowanych; nie rozcieńczać mleka modyfikowanego; pilny kontakt: niemowlę poniżej 12 miesięcy, objawy odwodnienia u dziecka poniżej 5 lat, objawy odwodnienia mimo płynu nawadniającego u dziecka od 5 lat, wymioty uniemożliwiające picie, krwista biegunka, biegunka ponad 7 dni lub wymioty ponad 2 dni; wezwanie pomocy: wymioty krwią lub fusowate, zielone wymioty u dziecka, sinica, duszność, splątanie; przegląd strony 21.12.2023): nhs.uk
- Świat Supli, karta produktu Aliness ALLHydrate Elektrolity STICK JUNIOR Lemonade 4,8 g x 40 saszetek (p13787) (opis i tabela producenta: zawartość saszetki 4,8 g rozpuścić w 1 litrze letniej wody; w saszetce 500 mg sodu, 150 mg potasu i 30 mg magnezu; 1–2 saszetki dziennie, nie przekraczać; bez cukru i kalorii, słodzik sukraloza; przeznaczenie: dzieci, młodzież i dorośli o niskiej lub umiarkowanej aktywności fizycznej; karta nie podaje minimalnego wieku; odczyt 12.10.2026): swiatsupli.pl
- Wilk B., Bar-Or O., 1996, Effect of drink flavor and NaCl on voluntary drinking and hydration in boys exercising in the heat, Journal of Applied Physiology (12 chłopców w wieku 9–12 lat, 3 h przerywanego wysiłku w 35°C; picie do woli: woda 610 g, woda smakowa 882 g, woda smakowa z 6% węglowodanów i 18 mmol/l NaCl 1157 g; odwodnienie 0,65% masy ciała przy wodzie, lekkie przewodnienie przy napoju z sodem; małe badanie laboratoryjne bez oceny wyników sportowych): doi.org
- Bergeron M.F. i wsp., American Academy of Pediatrics, 2011, Policy statement: climatic heat stress and exercising children and adolescents, Pediatrics (stanowisko: przy dobrym nawodnieniu dzieci i młodzież nie gorzej niż dorośli regulują temperaturę podczas wysiłku w cieple; ryzyko udaru cieplnego zwiększają złe nawodnienie, nadmierny wysiłek, za krótka regeneracja między treningami i strój zatrzymujący ciepło; odczyt na podstawie streszczenia): doi.org
- NHS, 2026, Heat exhaustion and heatstroke, nhs.uk (objawy wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego, takie same u dorosłych i dzieci; schłodzenie, woda, napój izotoniczny lub płyn nawadniający; wezwanie pomocy, gdy po 30 minutach chłodzenia nie ma poprawy albo pojawia się gorąca skóra bez potu, splątanie, drgawki lub utrata przytomności; przegląd strony 28.05.2026): nhs.uk
- Hahn S., Kim S., Garner P., 2002, Reduced osmolarity oral rehydration solution for treating dehydration caused by acute diarrhoea in children, Cochrane Database of Systematic Reviews (przegląd badań z randomizacją u dzieci hospitalizowanych z ostrą biegunką; płyn o obniżonej osmolarności wobec standardowego płynu WHO: mniej nieplanowanych kroplówek, iloraz szans 0,59 w metaanalizie 8 badań, mniejsza objętość stolców i rzadsze wymioty, bez większego ryzyka hiponatremii; dotyczy dzieci w szpitalu): doi.org
- EFSA NDA Panel, 2015, Scientific Opinion on the safety of caffeine, EFSA Journal (dzieci i młodzież: 3 mg kofeiny na kg masy ciała na dobę zaproponowane jako poziom niewzbudzający obaw, przeniesiony z oceny dla dorosłych, bo dzieci rozkładają kofeinę co najmniej tak szybko jak dorośli, i wsparty badaniami nad lękiem i zachowaniem u dzieci; to ocena ryzyka, a nie zalecane spożycie; puszka napoju energetycznego 250 ml około 80 mg kofeiny; odczyt na podstawie broszury EFSA explains risk assessment: Caffeine): doi.org
- Aliness, strona producenta ALLHydrate Elektrolity JUNIOR Lemonade 240 g (50 porcji) (suplement diety dla dzieci i młodzieży; porcja 4,8 g, czyli 2 miarki, rozpuszczona w 1 litrze letniej wody; w porcji 500 mg sodu, 150 mg potasu, 30 mg magnezu; 1–2 porcje dziennie, nie przekraczać; zero cukru i kalorii, słodzik sukraloza; strona nie podaje minimalnego wieku; odczyt 12.10.2026): aliness.pl
Okładka i ilustracja w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.
