W świecie kulturystyki zawodowej, gdzie różnica między pierwszym a dziesiątym miejscem może sprowadzać się do milimetrów grubości skóry, szczegółu waskularyzacji czy subtelności separacji mięśniowej, istnieją substancje które nie budują masy, nie zwiększają dramatycznie siły, ale obiecują coś innego – wygląd kamiennej, suchej, żylastej muskulatury z definicją nieosiągalną naturalnymi metodami. Drostanolon, znany pod nazwą handlową Masteron, jest jednym z takich związków.
Ten syntetyczny steryd anaboliczno-androgenny, opracowany w latach sześćdziesiątych jako potencjalny lek w leczeniu raka piersi, nigdy nie znalazł szerokiego zastosowania medycznego i został wycofany z większości rynków farmaceutycznych. Jednak w podziemiu kulturystyki przeżywa drugie życie jako substancja stosowana w ostatnich tygodniach przed zawodami, gdy zawodnicy z już niskim poziomem tłuszczu szukają każdej możliwej przewagi estetycznej.
Marketing wokół masteronu jest pełen obietnic o „kamiennym wyglądzie”, „wyciąganiu wody spod skóry”, „poprawie gęstości mięśni”. Rzeczywistość farmakologiczna jest znacznie bardziej przyziemna – drostanolon jest stosunkowo słabym sterydem anabolicznym, pochodną dihydrotestosteronu, która nie aromatyzuje do estrogenów i wykazuje umiarkowane działanie androgenne. Jego rzekomy efekt „wysuszenia” ma więcej wspólnego z placebo, oczekiwaniami i stanem wyjściowym zawodnika niż z jakimkolwiek magicznym mechanizmem farmakologicznym.
To nie jest artykuł instruujący jak stosować masteron. To analiza dlaczego substancja o tak ograniczonym potencjale terapeutycznym i wątpliwych korzyściach estetycznych nadal znajduje odbiorców wśród osób gotowych ryzykować zdrowie, płodność i wolność dla marginalnej przewagi konkurencyjnej w sporcie gdzie i tak dominują farmakologia i genetyka.
Promaker Gold WPC80 900g-KLIKNIJ TUTAJ
Historia drostanolonu – od onkologii do podium kulturystyki
Drostanolon został po raz pierwszy zsyntetyzowany w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym dziewiątym roku przez naukowców pracujących dla firmy farmaceutycznej Syntex, tej samej która wcześniej opracowała oksymetolon i wiele innych sterydów. Był to okres intensywnych badań nad modyfikacjami struktury testosteronu w poszukiwaniu związków o specyficznych profilach farmakologicznych użytecznych w różnych wskazaniach medycznych.
Drostanolon jest chemicznie dwu-metylo-dihydrotestosteronem. Struktura opiera się na DHT, naturalnym hormonie powstającym z testosteronu pod wpływem enzymu pięć-alfa-reduktazy, z dodatkową grupą metylową w pozycji drugiej. Ta modyfikacja zwiększa oporność na metabolizm i teoretycznie potęguje aktywność androgenową przy jednoczesnym zmniejszeniu konwersji do innych metabolitów.
Pierwotnie drostanolon był badany i wprowadzony do użytku medycznego jako lek w leczeniu zaawansowanego raka piersi u kobiet po menopauzie. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, zanim pojawił się tamoksyfen i inhibitory aromatazy, androgeny były jedną z niewielu opcji hormonalnych w onkologii piersi. Logika polegała na tym że androgeny mogą antagonizować działanie estrogenów stymulujących wzrost nowotworów hormonozależnych.
Drostanolon był sprzedawany pod nazwami handlowymi Masteron i Drolban w formie estrów propionianowego i enantanowego. Ester propionianowy, z krótkim okresem półtrwania wymagającym częstych iniekcji co dwa do trzech dni, był bardziej powszechny. Ester enantanowy z dłuższym działaniem pojawił się później i był rzadziej dostępny.
Jednak skuteczność drostanolonu w leczeniu raka piersi okazała się ograniczona i niespójna. W miarę jak pojawiały się lepsze, bardziej skuteczne i bezpieczniejsze opcje terapeutyczne, stosowanie drostanolonu w onkologii zostało porzucone. W większości krajów zachodnich został wycofany z rynku farmaceutycznego w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Dzisiaj praktycznie nie ma legalnych medycznych zastosowań drostanolonu.
Mechanizm działania i profil farmakologiczny
Aby zrozumieć zarówno rzekome korzyści jak i realne ryzyka drostanolonu, konieczne jest zagłębienie się w jego farmakologię na poziomie molekularnym i systemowym.
Drostanolon jako pochodna dihydrotestosteronu dzieli wiele cech farmakologicznych ze swoim prekursorem. DHT jest naturalnym androgenem o bardzo wysokim powinowactwie do receptorów androgenowych, znacznie wyższym niż testosteron. Jest odpowiedzialny za rozwój męskich cech płciowych drugorzędowych, wzrost owłosienia ciała i twarzy, dojrzewanie narządów płciowych, oraz ma kluczowe znaczenie dla libido i funkcji seksualnych u mężczyzn.
Jednak DHT ma również pewne ograniczenia. W tkankach mięśniowych szkieletowych jest szybko metabolizowany przez enzym trzy-alfa-hydroksysteroid dehydrogenazę do nieaktywnych metabolitów, co radykalnie zmniejsza jego potencjał anaboliczny w mięśniach. To wyjaśnia paradoks dlaczego najsilniejszy naturalny androgen ma stosunkowo słabe działanie budujące masę mięśniową.
Drostanolon, z dodatkową metylacją w pozycji drugiej, jest bardziej oporny na ten metabolizm niż czysty DHT, co teoretycznie zwiększa jego aktywność anaboliczną w mięśniach. Jednak w praktyce, aktywność anaboliczna drostanolonu pozostaje umiarkowana w porównaniu do testosteronu czy nandrolonu. Drostanolon nie jest sterydem budującym masę. Użytkownicy zazwyczaj nie doświadczają dramatycznych przyrostów wielkości czy siły porównywalnych do tych przy testosteronie czy oksymetolonie.
Kluczową cechą drostanolonu, podobnie jak wszystkich pochodnych DHT, jest całkowita oporność na aromatyzację. Struktura chemiczna uniemożliwia przekształcenie przez enzym aromatazę w estrogeny. To oznacza że drostanolon nie wywołuje estrogennozależnych działań niepożądanych jak retencja wody, ginekomastia czy nadmierne odkładanie tłuszczu w typie kobiecym.
Ta charakterystyka jest głównym powodem dla którego masteron jest ceniony w kulturystyce – nie dodaje wody podskórnej która rozmywałaby definicję mięśniową. Jednak to nie jest równoznaczne z „wyciąganiem wody spod skóry” czy „wysuszaniem”. Masteron po prostu nie dodaje wody, nie usuwa jej aktywnie.
Efekt „wysuszenia” – marketing kontra rzeczywistość
Najbardziej reklamowaną właściwością masteronu w kulturze kulturystyki jest jego rzekoma zdolność do „wysuszania”, „wyciągania wody spod skóry”, nadawania „kamiennego, suchego wyglądu” mięśniom. To twierdzenie wymaga szczegółowej analizy i demistyfikacji.
Fundamentalna prawda jest taka że masteron sam w sobie nie ma żadnego bezpośredniego działania diuretycznego ani mechanizmu który aktywnie usuwałby wodę z tkanki podskórnej. Nie jest inhibitorem aldosteronu, nie blokuje kanałów sodowych, nie zwiększa filtracji kłębuszkowej w nerkach. Nie robi niczego co farmakologicznie prowadziłoby do utraty wody.
Co zatem wyjaśnia subiektywne raporty użytkowników o wyraźnej poprawie definicji, twardości i suchości podczas stosowania masteronu? Odpowiedź leży w kilku współistniejących czynnikach, z których większość ma niewiele wspólnego z bezpośrednim działaniem drostanolonu.
Po pierwsze, masteron nie powoduje retencji wody. W przeciwieństwie do testosteronu czy metanabolu które aromatyzują do estrogenów prowadzących do retencji sodu i wody, masteron nie dodaje ani grama płynu podskórnego. Dla kogoś kto wcześniej stosował aromatyzujące sterydy i doświadczał obrzęków, przejście na masteron czy dodanie go do stacku może dać wrażenie „wysuszenia” przez kontrast. Jednak to nie jest usuwanie wody, tylko zaprzestanie jej dodawania.
Po drugie, masteron jest zwykle stosowany w przygotowaniach przedkonkurencyjnych przy bardzo niskim poziomie tłuszczu ciała. Często jest to poziom poniżej sześciu procent. Przy tak niskim tłuszczu każda zmiana retencji wody lub napięcia mięśni jest znacznie bardziej widoczna. Jest to wyraźniejsze niż u osób z piętnastoma lub dwudziestoma procentami tłuszczu. Efekt masteronu może być tylko bardziej zauważalny, a nie realnie silniejszy.
Po trzecie, podczas stosowania masteronu użytkownicy wdrażają wiele innych interwencji redukujących wodę podskórną. Obejmuje to restrykcję sodu, manipulacje wodne oraz stosowanie diuretyków. Dochodzi też do drastycznej redukcji węglowodanów, a następnie ich załadowania. Często stosowane są inne sterydy, jak stanozolol czy trenbolon. Przypisywanie całego efektu masteronowi przy tylu zmiennych to klasyczny błąd atrybucji.
Swanson Resveratrol 250mg 30kaps-KLIKNIJ TUTAJ
Zastosowanie w przygotowaniach przedkonkurencyjnych
W praktyce kulturystyki zawodowej, masteron zajmuje bardzo specyficzną niszę jako część tzw. stacków cuttingowych czy przygotowań przedkonkurencyjnych. Zrozumienie jak i dlaczego jest stosowany w tym kontekście wymaga przyjrzenia się szerszej strategii farmakologicznej elitarnych zawodników.
Typowy cykl przygotowań do zawodów kulturystycznych na najwyższym poziomie trwa od dwunastu do szesnastu tygodni i jest podzielony na fazy. Wczesne fazy koncentrują się na dalszym budowaniu masy mięśniowej przy jednoczesnym rozpoczęciu procesu redukcji tłuszczu. Stosowane są zazwyczaj kombinacje testosteronu, nandrolonu, być może boldenonu czy metanabolu, w umiarkowanych do wysokich dawkach, z deficytem kalorycznym kontrolującym tempo utraty tkanki tłuszczowej.
W późniejszych fazach, zwykle ostatnich ośmiu do dziesięciu tygodniach przed zawodami, stack ewoluuje w kierunku związków które nie powodują retencji wody i teoretycznie poprawiają twardość i definicję. Tutaj pojawia się masteron, często w kombinacji ze stanozololem, trenbolonem, testosteronem propioniatem w niższych dawkach, czasem primobolanem czy oksandrolonem.
Typowe dawkowanie masteronu w tym kontekście to od trzystu do sześciuset miligramów tygodniowo dla estru propionianowego, iniekcje co dwa do trzech dni. Ester enantanowy gdy dostępny może być stosowany w podobnych dawkach tygodniowo ale z rzadszymi iniekcjami. Niektórzy zawodnicy stosują wyższe dawki, nawet do tysiąca miligramów tygodniowo, choć korzyści przy takich dawkach są wątpliwe a ryzyka eskalują.
Masteron jest prawie zawsze częścią stacku, nigdy monoterapią. Kombinowany z testosteronem jako bazą dla utrzymania funkcji fizjologicznych i libido, często z trenbolonem dla jego silnego działania antykatabolicznego i spalania tłuszczu, czasem ze stanozololem dla dodatkowej „suchości”, ewentualnie z innymi związkami zależnie od preferencji i dostępności.
W ostatnich dwóch do czterech tygodniach przed zawodami, kiedy deficyt kaloryczny jest najbardziej agresywny, treningi najintensywniejsze a zawodnik walczy o każdy milimetr definicji, manipulacje farmakologiczne stają się jeszcze bardziej złożone. Dochodzą diuretyki, czasem insulina, hormony tarczycy, klenbuterol czy efedra, stymulanty. To okres ekstremalnego ryzyka zdrowotnego gdzie zaburzenia elektrolitowe, odwodnienie, problemy sercowe mogą prowadzić do hospitalizacji czy śmierci.
Działania niepożądane i ryzyka zdrowotne
Choć masteron bywa przedstawiany jako łagodny lub bezpieczny steryd, pozostaje syntetycznym hormonem steroidowym. Ma realny potencjał wywoływania poważnych działań niepożądanych.
Działania androgenne są najbardziej przewidywalnym problemem. Trądzik, szczególnie na twarzy, plecach i klatce piersiowej, jest powszechny. Może być ciężki i oporne na standardowe leczenie. U mężczyzn genetycznie predysponowanych do łysienia androgenowego, masteron może dramatycznie przyspieszyć utratę włosów. Jako pochodna DHT, jest szczególnie problematyczny pod tym względem. Wielu użytkowników raportuje zauważalną recesję linii włosów czy rozrzedzenie korony po zaledwie jednym cyklu masteronu.
Zwiększone owłosienie ciała jest częste. Powiększenie gruczołu krokowego może występować, szczególnie u starszych mężczyzn czy tych z istniejącymi problemami prostatycznymi. Długoterminowe konsekwencje dla zdrowia prostaty są niepewne ale potencjalnie poważne.
U kobiet virilizacja jest praktycznie nieunikniona przy dawkach stosowanych przez mężczyzn i bardzo prawdopodobna nawet przy znacznie niższych dawkach. Głębienie głosu jest często jednym z pierwszych objawów i może być nieodwracalne. Powiększenie łechtaczki, zaburzenia menstruacji, wzrost owłosienia twarzy i ciała, maskulinizacja rysów twarzy – wszystkie te zmiany mogą być trwałe. Masteron nie jest odpowiednim sterydem dla kobiet poza bardzo specyficznymi kontekstami medycznymi pod ścisłym nadzorem.
Supresja osi podwzgórze-przysadka-gonady jest pewna i znacząca. Endogenna produkcja testosteronu spada drastycznie, często do niewykrywalnych poziomów. Jądra się kurczą. Produkcja plemników maleje prowadząc do oligospermii czy azoospermii. Choć teoretycznie odwracalne po zaprzestaniu i odpowiedniej terapii po cyklu, powrót do pełnej funkcji może zająć miesiące a u niektórych mężczyzn może nie być kompletny.
Wpływ na profil lipidowy jest znaczący i niekorzystny. Masteron obniża cholesterol HDL i może podnosić LDL, pogarsza stosunek cholesterolu całkowitego do HDL. Zwiększa to długoterminowe ryzyko miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. U młodych użytkowników to może wydawać się abstrakcyjne, ale kumulatywne uszkodzenie naczyń rozpoczęte w młodości manifestuje się zawałami i udarami w średnim wieku.
Porównanie z innymi sterydami używanymi do „cięcia”
Aby umieścić masteron w kontekście, warto porównać go z innymi sterydami powszechnie stosowanymi w fazach redukcji tłuszczu i przygotowań przedkonkurencyjnych.
Trenbolon jest często uważany za najbardziej potężny steryd dla cięcia. Ma silne działanie anaboliczne i antykataboliczne chroniące masę mięśniową podczas deficytu kalorycznego, nie aromatyzuje, teoretycznie zwiększa spalanie tłuszczu. Jednak ma również jeden z najgorszych profili działań niepożądanych – ciężka bezsenność, nocne poty, lęk, agresja, problemy sercowo-naczyniowe. Masteron jest znacznie łagodniejszy ale też znacznie mniej potężny.
Stanozolol, już omówiony w poprzednim artykule, jest ceniony za efekt suchej masy i poprawę waskularności. Jest bardziej hepatotoksyczny niż masteron ale może dać bardziej wyraźną zmianę wyglądu. Jednak niszczenie stawów i ścięgien przez stanozolol jest poważnym problemem. Masteron teoretycznie ma mniej negatywny wpływ na tkankę łączną.
Primobolon, kolejna pochodna DHT, jest często porównywany z masteronem. Profil działania jest podobny – umiarkowana aktywność anaboliczna, brak aromatyzacji, relatywnie łagodny profil działań niepożądanych. Primobolon może być nieco bezpieczniejszy i lepiej tolerowany, ale jest również droższy i trudniejszy do zdobycia w formach wysokiej jakości. Niektórzy użytkownicy preferują primobolon, inni masteron, różnice są subtelne.
Oksandrolon jest doustnym sterydem o łagodnym profilu, popularnym wśród kobiet i osób szukających subtelnej poprawy bez dramatycznych efektów ubocznych. Ma minimalny wpływ na supresję testosteronu w niskich dawkach, nie aromatyzuje, relatywnie bezpieczny dla wątroby w porównaniu do innych doustnych sterydów. Jednak jest bardzo drogi, często fałszowany, a jego działanie anaboliczne jest słabe. Masteron może być bardziej dostępny i tańszy.
Status prawny i jakość produktów czarnego rynku
Status prawny drostanolonu nie pozostawia wątpliwości. Jest to substancja kontrolowana w większości krajów, a jej posiadanie, dystrybucja i stosowanie bez wskazań medycznych jest nielegalne.
W Polsce masteron, jak wszystkie sterydy anaboliczne, jest kontrolowany zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Posiadanie bez recepty jest wykroczeniem, obrót przestępstwem. W praktyce większość przypadków nie jest ścigana agresywnie jeśli dotyczy niewielkich ilości do użytku osobistego, ale ryzyko prawne istnieje.
W sporcie wszystkie sterydy anaboliczne w tym masteron znajdują się na liście substancji zabronionych WADA. Wykrycie prowadzi do wieloletnich zawieszek i dyskwalifikacji. Nowoczesne metody detekcji mogą wykrywać metabolity drostanolonu przez tygodnie po ostatniej iniekcji.
Ponieważ masteron został wycofany z legalnych rynków farmaceutycznych w większości krajów, praktycznie cała dostępna podaż pochodzi z nielegalnych podziemnych laboratoriów. To niesie ogromne implikacje dla jakości i bezpieczeństwa produktów.
Niezależne analizy laboratoryjne produktów sprzedawanych jako masteron konsekwentnie ujawniają katastrofalną jakość. Znaczna część nie zawiera w ogóle drostanolonu, tylko tańsze sterydy jak testosteron czy nandrolon. Inne zawierają częściową ilość drostanolonu zmieszaną z innymi związkami dla redukcji kosztów. Jeszcze inne mają wielokrotnie niższe lub wyższe stężenia niż deklarowane na etykiecie.
Zanieczyszczenia bakteryjne, endotoksyny, resztki rozpuszczalników organicznych, metale ciężkie – wszystkie są powszechne w produktach czarnego rynku. Każda iniekcja takiego produktu niesie ryzyko infekcji, ropni, sepsy, reakcji alergicznych czy innych poważnych powikłań.
Problem jest szczególnie dotkliwy dla masteronu ze względu na jego względnie wysoką cenę w porównaniu do testosteronu czy nandrolonu. To tworzy silną motywację dla producentów aby fałszować, rozcieńczać czy całkowicie podmieniać produkt. Użytkownik myślący że stosuje masteron może faktycznie wstrzykiwać sobie testosteron propionat, który jest znacznie tańszy i łatwiejszy do syntezy.
Now Foods Omega 3 100softgels-KLIKNIJ TUTAJ
Bezpieczne metody osiągnięcia niskiego poziomu tłuszczu i definicji
Dla osób, których celem jest niski poziom tłuszczu ciała, wyrazista definicja mięśniowa i estetyczny wygląd, istnieją sprawdzone metody. Są one bezpieczne i legalne oraz nie wymagają sięgania po kontrolowane substancje o wątpliwych korzyściach i pewnych ryzykach.
Fundamentem jest odpowiednio zaprojektowana dieta z kontrolowanym deficytem kalorycznym. Redukcja tkanki tłuszczowej wymaga nieubłaganej termodynamiki – spożywanie mniej energii niż się wydatkuje. Nie ma magicznego sterydu który zmieni tę podstawową zasadę. Nawet najbardziej zaawansowani zawodnicy stosujący masteron i cały arsenał farmakologii nadal muszą siedzieć na surowej diecie przez miesiące aby osiągnąć sceniczny poziom definicji.
Kluczem jest zrównoważone podejście łączące umiarkowany deficyt kaloryczny z wysokim spożyciem białka dla ochrony masy mięśniowej, odpowiednią ilością węglowodanów dla energii treningowej i zdrowych tłuszczów dla funkcji hormonalnej. Ekstrema nie są konieczne. Deficyt pięciuset kalorii dziennie prowadzi do utraty pół kilograma tygodniowo, co przy odpowiednim treningu pozwala zachować większość masy mięśniowej.
Trening oporowy podczas redukcji jest absolutnie kluczowy. Przeciwnie do powszechnego przekonania, nie należy przechodzić na wysokopowtórzeniowy trening z lekkimi ciężarami. Utrzymanie intensywności i ciężarów z fazy budowania masy jest sygnałem dla organizmu że mięśnie są nadal potrzebne i nie powinny być katabolizowane. Trening oporowy chroni masę mięśniową podczas deficytu znacznie skuteczniej niż jakikolwiek steryd.
Kardio w umiarkowanych ilościach może wspierać deficyt kaloryczny i zdrowie sercowo-naczyniowe. Jednak ekscesywne kardio może być kontrproduktywne, zwiększając katabolizm mięśniowy i stres metaboliczny. Dwa do czterech sesji po trzydzieści do czterdzieści pięć minut tygodniowo to zazwyczaj wystarczająco.
Kwasy omega-3 zmniejszają stany zapalne wspierając regenerację i ogólne zdrowie. Witamina D, cynk, magnez wspierają funkcję hormonalną i metaboliczną. Odpowiednia suplementacja multiwitaminowo-mineralną może zapobiegać niedoborom podczas restrykcyjnej diety.
Podsumowanie – marginalny zysk, znaczące ryzyko
Drostanolon reprezentuje fascynujący paradoks w świecie sterydów anabolicznych. To substancja o ograniczonym potencjale anabolicznym, słabych dowodach działania wysuszającego oraz znaczących ryzykach zdrowotnych i prawnych. Mimo to utrzymuje status quasi-legendy w przygotowaniach przedkonkurencyjnych kulturystów.
Rzeczywistość farmakologiczna jest znacznie bardziej przyziemna niż marketing. Masteron to stosunkowo słaba pochodna DHT która nie buduje masy, nie ma magicznych właściwości diuretycznych, nie „wyciąga wody spod skóry”. Główna korzyść polega na tym czego nie robi – nie aromatyzuje i nie dodaje retencji wody. Dla zawodnika który już jest w ekstremalnie niskim procencie tłuszczu i stosuje cały arsenał innych interwencji, może to przyczyniać się do subtelnej poprawy definicji. Dla kogokolwiek innego, efekt będzie niezauważalny.
Ryzyka pozostają realne i znaczące. Działania androgenne niszczące włosy i skórę. Supresja osi hormonalnej prowadząca do problemów z płodnością. Niekorzystny wpływ na profil lipidowy zwiększający ryzyko sercowo-naczyniowe. U kobiet nieodwracalna virilizacja. Konsekwencje prawne. Problemy z jakością produktów czarnego rynku.
Stosunek korzyści do ryzyk jest niekorzystny dla zdecydowanej większości osób. Profesjonalni kulturyści na najwyższym poziomie, gdzie różnice milimetrowe decydują o wygranej i pięciocyfrowych nagrodach, mogą podejmować świadomą decyzję że ryzyko jest akceptowalne. Dla amatorów, rekreacyjnych kulturystów, osób trenujących dla zdrowia i estetyki, masteron jest niepotrzebnym hazardem oferującym marginalne potencjalne korzyści przy pewnych ryzykach.
Prawdziwa droga do niskiego poziomu tłuszczu i imponującej definicji wiedzie przez lata konsekwentnego treningu, zdyscyplinowanej diety, odpowiedniej regeneracji i cierpliwości. Skróty farmakologiczne są iluzoryczne – efekty znikają po zaprzestaniu, pozostają tylko konsekwencje zdrowotne.
Bibliografia
- Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. British Journal of Pharmacology, 2008.
- Basaria S, Wahlstrom JT, Dobs AS. Anabolic-androgenic steroid therapy in the treatment of chronic diseases. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2001.
- Bhasin S, Storer TW, Berman N, et al. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. New England Journal of Medicine, 1996.
- Evans NA. Current concepts in anabolic-androgenic steroids. American Journal of Sports Medicine, 2004.
- Hartgens F, Kuipers H. Effects of androgenic-anabolic steroids in athletes. Sports Medicine, 2004.
- Pope HG, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs. Endocrine Reviews, 2014.
- Kanayama G, Hudson JI, Pope HG. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse. Drug and Alcohol Dependence, 2008.
- Nieschlag E, Vorona E. Doping with anabolic androgenic steroids – adverse effects on the cardiovascular system. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 2015.
