Awitaminoza – jak uzupełnić niedobór witamin?

Awitaminoza to ciężki niedobór witaminy, czyli jej prawie całkowity brak w organizmie, który daje wyraźne objawy chorobowe, na przykład szkorbut przy braku witaminy C, krzywicę przy braku witaminy D lub niedokrwistość i objawy neurologiczne przy braku witaminy B12 [1] [2] [3]. Znacznie częstsza jest hipowitaminoza, czyli niedobór częściowy, a przeciwieństwem jest hiperwitaminoza, czyli nadmiar. Niedobór uzupełnia się dietą i suplementem po ustaleniu, której witaminy brakuje, a nasilone objawy zawsze wymagają lekarza.

Jeśli po badaniach lekarz lub dietetyk zaleci uzupełnienie diety, preparaty z witaminami, czyli multiwitaminy i pojedyncze witaminy, znajdziesz w sklepie w jednej kategorii.

Spis treści

1. Awitaminoza: co to jest i czym różni się od hipowitaminozy?

Awitaminoza to stan, w którym organizm nie dostaje danej witaminy w ogóle albo w ilości tak małej, że rozwija się swoista choroba. Hipowitaminoza to niedobór częściowy: zapasy są niskie, a objawy słabsze i mało swoiste, na przykład zmęczenie. Precyzyjne określenie nadmiaru witamin to hiperwitaminoza, najczęściej po zbyt dużych dawkach suplementów; niedobór określa się jako hipowitaminozę lub awitaminozę.

Nadmiarem zajmujemy się w osobnym wpisie o skutkach i objawach hiperwitaminozy. Pełny obraz awitaminozy dotyczy zwykle osób z bardzo ubogą dietą lub zaburzeniami wchłaniania, a częstsze są niedobory częściowe: w Europie Środkowej, w tym w Polsce, wytyczne ekspertów (Płudowski i wsp., 2013) opisują częsty niedobór witaminy D [4], a przegląd badań (Pawlak i wsp., 2013) wykazał niedobór lub zmniejszone zapasy witaminy B12 u wegetarian, częściej u wegan [5].

2. Przyczyny niedoboru witamin: awitaminoza pierwotna i wtórna

Awitaminoza pierwotna wynika z niedostatecznej podaży witaminy w diecie, na przykład przy bardzo ubogim jadłospisie albo przy diecie wegańskiej bez B12 [5]. Awitaminoza wtórna ma inną przyczynę: pokarm zawiera witaminę, ale organizm jej nie wchłania lub traci. Dotyczy to chorób żołądka i jelit, operacji na przewodzie pokarmowym i niektórych leków [3].

Wchłanianie zależy od stanu przewodu pokarmowego i przyjmowanych leków [3]. Zapotrzebowanie zmienia się z wiekiem, ciążą i chorobami, dlatego normy żywienia podaje się osobno dla grup [6].

3. Awitaminoza: objawy niedoboru najważniejszych witamin

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.

Dane do tabeli pochodzą z opracowań dla szkorbutu [1], krzywicy [2], niedoboru witaminy A [7] i witaminy B12 [3]. Objawy lżejszych niedoborów są niespecyficzne, a zmęczenie, wypadanie włosów czy łamliwe paznokcie mają wiele przyczyn, więc nie wolno ich przypisywać jednej witaminie bez badań.

4. Kiedy iść do lekarza i jak rozpoznaje się awitaminozę?

Rozpoznanie opiera się na objawach, wywiadzie dotyczącym diety i chorób oraz na badaniach: oznacza się stężenie danej witaminy lub jej metabolitu we krwi, na przykład witaminy B12 [3] albo 25(OH)D, czyli metabolitu witaminy D oznaczanego do oceny jej zaopatrzenia [4]. Do lekarza zgłoś się, gdy masz drętwienie lub mrowienie rąk i stóp, krwawiące dziąsła, gorsze widzenie po zmroku, przewlekłe zmęczenie z bladością, ból kości lub mięśni albo należysz do grupy ryzyka, na przykład stosujesz dietę wegańską lub miałeś operację żołądka. Nie odkładaj wizyty, gdy drętwienie, mrowienie, osłabienie mięśni, problemy ze wzrokiem lub pamięcią albo splątanie narastają: niedobór B12 rozpoznany późno może zostawić trwałe uszkodzenie nerwów, a wczesne rozpoznanie i leczenie są ważne [8]. Samo zmęczenie bez innych objawów omów z lekarzem rodzinnym planowo, bez samodzielnego dawkowania witamin.

Przy ciężkim niedoborze leczenie ustala lekarz: może zlecić większe dawki, a w zaburzeniach wchłaniania podanie witaminy we wstrzyknięciach. Samodzielne duże dawki bez badań nie są dobrym pomysłem, bo część witamin w nadmiarze szkodzi.

5. Jak uzupełnić niedobór witamin: dieta i suplementy

Podstawą jest zróżnicowana dieta z warzywami, owocami, produktami pełnoziarnistymi, rybami, jajami i nabiałem, zgodna z normami żywienia [6]. Konkretne źródła: witamina A (retinol) jest w nabiale, jajach, tłustych rybach i wątrobie (wątroby i jej przetworów nie zaleca się kobietom w ciąży, a częste jedzenie wątroby może prowadzić do nadmiernej podaży retinolu), a jej prowitamina, beta-karoten, w marchwi, szpinaku, słodkich ziemniakach i czerwonej papryce [9]; witamina C w owocach cytrusowych, papryce, truskawkach, czarnych porzeczkach i brokułach [10]; witamina B12 w mięsie, rybach, jajach, mleku i serach, a w owocach, warzywach i zbożach naturalnie jej nie ma, dlatego osoby na diecie roślinnej powinny przyjmować suplement z B12 [5] [11]. Witamina D powstaje w skórze pod wpływem słońca; według NHS w Wielkiej Brytanii od jesieni do wczesnej wiosny synteza skórna nie zapewnia wystarczającej ilości witaminy D, a w Polsce warunki mogą się nieco różnić [12]. Z samego jedzenia (tłuste ryby, żółtka, produkty wzbogacane) trudno pokryć zapotrzebowanie na D [12], a niedobory w Europie Środkowej są częste [4]. O witaminie D piszemy też we wpisie witamina D: co warto o niej wiedzieć.

Jeśli lekarz lub dietetyk zaleca uzupełnienie diety, możesz wybrać preparat marki własnej. Świat Supli Multivitamina Complex zawiera według karty w 2 kapsułkach m.in. 300 mg witaminy C, 25 µg witaminy B12, 12 µg witaminy D3 i 800 µg witaminy A (RE); witamina B12 przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia, a witamina C pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego [13]. Kapsułka ma otoczkę z żelatyny wołowej, więc preparat nie jest dla osób na diecie wegańskiej. Uzupełnia dietę i nie leczy ciężkiej awitaminozy.

Jeśli nie stosujesz diety roślinnej i chcesz uzupełnić same witaminy z grupy B, według karty Świat Supli B-complex zawiera w 1 kapsułce po 100% referencyjnej wartości spożycia witamin B, w tym 2,5 µg witaminy B12; kapsułka jest z żelatyny wołowej. To preparat uzupełniający dietę, a nie leczenie niedoboru B12, który potwierdza się badaniem krwi. Jeśli jesteś na diecie wegańskiej, wybierz preparat B12 bez składników zwierzęcych, na przykład Aliness Witamina B12 Methylcobalmin 950 µg (według karty kapsułka z hydroksypropylometylocelulozy, bez żelatyny); porcję ustal z lekarzem lub dietetykiem [5].

Jeśli po oznaczeniu 25(OH)D lekarz zaleci witaminę D w większej dawce, możesz rozważyć Świat Supli D3 + K2. Według karty 1 kapsułka zawiera 100 µg D3 (4000 IU) i 100 µg K2 w formie MK-7; kapsułka jest z żelatyny wołowej. EFSA ustaliła górny bezpieczny poziom spożycia witaminy D ze wszystkich źródeł, czyli diety i suplementów razem, na 100 µg dziennie dla dorosłych (także w ciąży i w okresie karmienia) oraz młodzieży w wieku 11-17 lat, a dla dzieci w wieku 1-10 lat na 50 µg [14]. Jedna kapsułka to więc cała ta granica, dlatego dawkę dobiera lekarz z uwzględnieniem innych źródeł D, a preparatu nie łączy się samodzielnie z multiwitaminą ani innym suplementem zawierającym witaminę D. Ciąża, karmienie oraz dzieci i młodzież wymagają konsultacji z lekarzem przed użyciem. Preparat zawiera też witaminę K2, więc przy lekach przeciwzakrzepowych skonsultuj go z lekarzem. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości [13].

6. Jak zapobiegać awitaminozie?

Zapobieganie to głównie regularne, urozmaicone jedzenie i świadomość grup ryzyka. Osoby na diecie wegańskiej przyjmują B12 [5], niemowlęta witaminę D wg zaleceń pediatry [2], a osoby z chorobami przewodu pokarmowego wykonują badania kontrolne [3]. Nie zastępuj różnorodnego jadłospisu suplementami: dają one jedynie dodatek do diety.

Wybór zależy od tego, co ustalisz z lekarzem lub dietetykiem:

• Jeśli chcesz uzupełnić dietę szerokim zestawem witamin i minerałów i nie stosujesz diety wegańskiej, wybierz Świat Supli Multivitamina Complex 90 kaps. (2 kapsułki dziennie według karty, kapsułka żelatynowa).
• Jeśli potrzebujesz uzupełnić witaminy z grupy B i nie stosujesz diety wegańskiej, wybierz Świat Supli B-complex 90 kaps. (kapsułka żelatynowa); na diecie wegańskiej szukaj B12 bez składników zwierzęcych.
• Jeśli lekarz po oznaczeniu 25(OH)D zaleci witaminę D w większej dawce, wybierz Świat Supli D3 + K2 90 kaps., ale dawkę ustal z lekarzem, bo 1 kapsułka (100 µg) to górny poziom spożycia dla dorosłych.

8. W skrócie

• Awitaminoza to ciężki, niemal całkowity brak witaminy z wyraźną chorobą; hipowitaminoza to niedobór częściowy [1].
• Przyczyną bywa uboga dieta lub zaburzone wchłanianie [3].
• Weganie powinni przyjmować witaminę B12 [5].
• Nasilone objawy, takie jak drętwienie, krwawienie dziąseł lub gorsze widzenie po zmroku, wymagają lekarza.
• Suplement uzupełnia dietę i nie leczy ciężkiego niedoboru.

Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.