Jaki probiotyk na IBS? Błonnik, probiotyki i maślan sodu przy zespole jelita drażliwego

Jeśli przy zespole jelita drażliwego (IBS) chcesz spróbować probiotyku, wybierz jeden preparat, przyjmuj go co najmniej 4 tygodnie w dawce producenta i oceń, czy pomaga; błonnik zwiększaj tylko rozpuszczalny, np. z łuski nasiennej babki jajowatej (psyllium). Tak radzi brytyjski NICE, który jednocześnie zniechęca do nierozpuszczalnych otrąb i aloesu [1]. Wytyczne amerykańskie ACG warunkowo odradzają probiotyki na ogólne objawy IBS, bo jakość dowodów jest bardzo niska, więc probiotyk to próba, a nie pewne leczenie [2]. Maślan sodu w mikrokapsułkach badano u osób z IBS jako dodatek do leczenia: zmniejszał częstość niektórych objawów, a różnice w nasileniu bólu brzucha i wzdęć nie były istotne statystycznie [3].

Poniżej opisujemy, jak dobrać probiotyk, błonnik i maślan do przeważającego objawu (biegunki, zaparcia albo obu naprzemiennie), co z prebiotykami i enzymami trawiennymi, czego unikać i kiedy objawy wymagają lekarza zamiast suplementu.

Spis treści

1. Zanim sięgniesz po suplement: rozpoznanie IBS

Według NICE lekarz bierze IBS pod uwagę, gdy ból lub dyskomfort brzucha, wzdęcia albo zmiana rytmu wypróżnień trwają co najmniej 6 miesięcy. Rozpoznanie wymaga bólu lub dyskomfortu, który mija po wypróżnieniu albo wiąże się ze zmianą częstości lub wyglądu stolca, oraz co najmniej 2 z 4 cech: zaburzeń oddawania stolca (parcie, uczucie niepełnego wypróżnienia), wzdęcia, nasilania się objawów po jedzeniu albo śluzu w stolcu; NICE zaleca też badanie w kierunku celiakii [1]. Przy biegunce amerykańskie wytyczne ACG zalecają dodatkowo oznaczyć kalprotektynę w kale, żeby nie przeoczyć nieswoistego zapalenia jelit [2]. Do dalszej diagnostyki NICE kieruje osoby z objawami mogącymi wskazywać na nowotwór albo z podwyższonymi wskaźnikami zapalenia [1]. NHS wymienia wśród objawów raka jelita m.in. krew w stolcu, krwawienie z odbytu, nową zmianę rytmu wypróżnień, chudnięcie bez przyczyny i zmęczenie lub duszność z powodu niedokrwistości; przy czarnym albo ciemnoczerwonym stolcu lub krwawej biegunce zaleca pilny kontakt z lekarzem [4]. W takich sytuacjach najpierw idź do lekarza, a nie do sklepu z suplementami.

2. Jaki suplement przy przeważającej biegunce, zaparciu albo wzdęciach?

Lekarze dzielą IBS według przeważającego objawu, m.in. na postać z biegunką (IBS-D), z zaparciem (IBS-C) i mieszaną (IBS-M); gdy objawy nie pasują do żadnej z nich, mówi się o postaci nieokreślonej (IBS-U) [2]. Suplementy nie leczą żadnej z tych postaci, ale część z nich ma sens przy konkretnych objawach:

• Zaparcia i stolce twarde: jeśli po ocenie diety warto zwiększyć błonnik, to rozpuszczalnym, np. z łuski nasiennej babki jajowatej (Plantago ovata, nazywanej też ispaghula lub psyllium), wprowadzanym stopniowo; otręby, czyli błonnik nierozpuszczalny, często nasilają dolegliwości [1]. Europejska Agencja Leków (EMA) wymienia łuskę babki jako dodatek przy IBS z przewagą zaparć [5].
• Wzdęcia i gazy: NICE podaje, że części osób pomagają płatki owsiane i siemię lniane do 1 łyżki dziennie, a w kolejnym kroku dieta o niskiej zawartości FODMAP, czyli fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli, prowadzona przez dietetyka [1] [2]. Prebiotyki to składniki, którymi żywią się bakterie jelitowe; część z nich, np. inulina i fruktooligosacharydy (FOS), należy do tych oligosacharydów, dlatego u części osób może nasilać wzdęcia, zależnie od ilości [2].
• Biegunka: najpierw wykluczenie celiakii i zapalenia jelit [2]; probiotyk możesz wypróbować według zasady 4 tygodni [1]. NICE zaleca osobom z biegunką unikać sorbitolu, słodzika z gum i słodyczy bez cukru [1].
• Postać mieszana i nieokreślona: NICE nie podaje dla nich osobnych zaleceń; obowiązują zasady ogólne, czyli regularne posiłki, ocena ilości błonnika w diecie (często trzeba ją zmniejszyć, a jeśli zwiększać, to błonnikiem rozpuszczalnym) i, jeśli sama chcesz spróbować, jeden probiotyk na 4-tygodniową próbę [1].

Probiotyki i błonnik znajdziesz w kategoriach probiotyki oraz trawienie.

3. Jaki probiotyk na IBS wybrać?

NICE nie wskazuje jednego szczepu: jeśli sama chcesz spróbować probiotyku, przyjmuj go co najmniej 4 tygodnie w dawce zalecanej przez producenta i obserwuj objawy [1]. ACG warunkowo odradza probiotyki na ogólne objawy IBS z powodu bardzo niskiej jakości dowodów [2]. Przed próbą ustal, jakie objawy będziesz obserwować i kiedy ocenisz zmianę. Przyjmuj jeden preparat naraz, prowadź dzienniczek objawów (ból, wzdęcia, liczba i konsystencja stolców) i zdecyduj po miesiącu; jeśli objawy się nasilą, odstaw go wcześniej. Gatunek, np. Lactobacillus plantarum, to nie to samo co szczep, np. L. plantarum 299v: badania dotyczą konkretnych szczepów, a ich wyników nie można przenosić na inne szczepy tego samego gatunku.

Przy wyborze sprawdź, czy etykieta podaje pełne oznaczenie szczepu (np. literami i cyframi po nazwie gatunku) i liczbę bakterii w porcji: tylko wtedy można porównać preparat z badaniami. Inulina i FOS w preparacie mogą u części osób nasilać wzdęcia, zależnie od ilości i indywidualnej tolerancji, więc sprawdź ich zawartość na etykiecie i obserwuj reakcję [2].

Badano też gotowe mieszanki. W badaniu Gąsiorowskiej i współpracowników z 2024 roku 120 dorosłych z IBS przez 12 tygodni przyjmowało 2 kapsułki dziennie mieszanki albo placebo; dzienna porcja zawierała 300 mg maślanu sodu w mikrokapsułkach przeznaczonych do uwalniania w jelicie grubym, 2 mld jednostek (CFU) 5 oznaczonych szczepów bakterii (Lacticaseibacillus rhamnosus DSM 26357, Lactobacillus acidophilus DSM 32418 oraz Bifidobacterium longum, B. bifidum i B. lactis) i 128 mg krótkołańcuchowych FOS [6]. Po 4 tygodniach odpowiednią ulgę zgłaszało 64,7% osób w grupie mieszanki wobec 42,0% przy placebo, a po 12 tygodniach mniej osób zgłaszało pogorszenie; nie było natomiast istotnych różnic w nasileniu objawów ani jakości życia [6]. Wynik dotyczy tej konkretnej mieszanki i jej dawek; nie pokazuje, który składnik działa, ani nie przenosi się na łączenie dowolnych produktów.

Probiotyki z podanym składem porównujemy w rankingu probiotyków.

4. Błonnik z łuski babki (psyllium) przy IBS

Jeśli błonnik ma pomóc, powinien być rozpuszczalny, jak łuska nasienna babki jajowatej (ispaghula, psyllium) albo owies; NICE zaleca jednocześnie przejrzeć ilość błonnika w diecie i zwykle ją zmniejszyć, a nierozpuszczalne otręby ograniczyć [1]. Zaczynaj od małej porcji i zwiększaj ją stopniowo, obserwując objawy, tak jak NICE zaleca dostosowywać błonnik [1]. EMA zaleca przyjmować łuskę babki z dużą ilością płynu (jako minimum podaje przykład 30 ml wody na 1 g; przy konkretnym produkcie stosuj się do instrukcji na etykiecie), w odstępie co najmniej pół godziny do godziny od innych leków i nie tuż przed snem, bo przy zbyt małej ilości płynu może dojść do zadławienia lub niedrożności. Nie stosuj jej przy trudnościach z połykaniem, chorobach przełyku, zwężeniach przewodu pokarmowego ani przy nagłej zmianie rytmu wypróżnień trwającej dłużej niż 2 tygodnie; przy cukrzycy i lekach na tarczycę stosuj ją tylko pod kontrolą lekarza [5].

NOW Babka Płesznik 500 mg, 200 kapsułek

Dla kogo: dla dorosłych z IBS z przewagą zaparć, u których po ocenie diety warto zwiększyć ilość błonnika rozpuszczalnego, a którzy wolą kapsułki od proszku.

Skład według karty: porcja to 3 kapsułki z 1500 mg łuski babki (psyllium; karta nazywa ją łuską babki płesznik), czyli 1,1 g błonnika, w tym 1 g rozpuszczalnego; kapsułki roślinne. Według opisu producent nie używa m.in. glutenu, soi, mleka, jaj, ryb i orzechów jako składników, co nie wyklucza śladów z zakładu, więc przy alergii sprawdź etykietę [7].

Jak przyjmować: każdą porcję popijaj co najmniej pełną szklanką wody i stosuj się do instrukcji na etykiecie; przyjmuj ją w odstępie co najmniej pół godziny od innych leków i nie tuż przed snem; nie stosuj przy trudnościach z połykaniem ani chorobach przełyku [5]. Polska nazwa produktu mówi o babce płesznik, a wytyczne i EMA dotyczą łuski nasiennej babki jajowatej (Plantago ovata); gatunek surowca sprawdź na etykiecie [7] [5].

Dlaczego go polecamy: NICE wskazuje ispaghula, czyli łuskę babki jajowatej, jako błonnik, którym warto zwiększać podaż błonnika przy IBS, zamiast otrąb [1]. Według pola uwag w karcie nie stosuje się go w ciąży, a podczas karmienia piersią zapytaj lekarza. Porcja z kapsułek daje niewiele błonnika, więc traktuj ją jako uzupełnienie owsa i warzyw, a nie zamiennik diety.

Sprawdź skład i cenę

5. Maślan sodu przy IBS: co pokazało badanie

Kwas masłowy to krótkołańcuchowy kwas tłuszczowy, który powstaje w jelicie grubym z fermentacji błonnika; maślan to jego sól lub anion, a w suplementach występuje najczęściej jako maślan sodu. W polskim badaniu Banasiewicza i współpracowników z 2013 roku 79 osób z IBS, leczonych już standardowo od co najmniej 3 miesięcy, przydzielono losowo do maślanu sodu w mikrokapsułkach (300 mg na dobę w 2 porcjach po 150 mg) albo placebo na 12 tygodni; analizowano 66 osób, które ukończyły badanie [3]. Po 4 tygodniach w grupie maślanu rzadziej występował ból przy wypróżnieniu, a po 12 tygodniach poprawiły się parcie i rytm wypróżnień; zmniejszenie bólu brzucha, wzdęć i zaburzeń wypróżnień nie było istotne statystycznie [3]. To małe badanie, w którym analizowano tylko osoby kończące udział, więc traktuj maślan jako możliwy dodatek, a nie podstawę postępowania. Więcej o źródłach maślanu w diecie piszemy w artykule o kwasie masłowym, a preparaty porównujemy w rankingu maślanu sodu.

Świat Supli Maślan Sodu, 90 kapsułek

Dla kogo: dla dorosłych z rozpoznanym IBS, którzy po rozmowie z lekarzem chcą spróbować maślanu jako dodatku do dotychczasowego postępowania. W badaniu z Poznania stosowano inny preparat (Debutir, 300 mg maślanu sodu na dobę w 2 porcjach), a ten produkt ma 500 mg maślanu sodu w mikrokapsułkach w 1 kapsułce, więc nie przenosimy na niego wyników badania [3].

To produkt naszej marki własnej Świat Supli. Według karty 1 kapsułka zawiera 500 mg maślanu sodu w mikrokapsułkach, w tym 337,5 mg kwasu masłowego; skład to maślan sodu w mikrokapsułkach ze stearyną palmową w żelatynowej kapsułce, a porcja to 1 kapsułka dziennie [8].

Czego nie obiecujemy: w tym badaniu maślan zmniejszał częstość niektórych objawów, a różnice w nasileniu bólu brzucha i wzdęć nie były istotne statystycznie, więc nie twierdzimy, że usunie dolegliwości [3]. W badaniu oceniano objawy po 4 i 12 tygodniach; odstaw go wcześniej, jeśli objawy się nasilą.

Alergeny: według karty produkt może zawierać mleko, w tym laktozę, soję, orzeszki ziemne, inne orzechy, sezam, owies, jaja i skorupiaki; kapsułka z żelatyny wołowej, więc nie jest dla wegan [8].

Według pola uwag w karcie sklepu produktu nie stosuje się w ciąży; podczas karmienia piersią zapytaj lekarza [8].

Sprawdź skład i cenę

6. Enzymy trawienne przy IBS

Wytyczne NICE i ACG, na których opieramy ten artykuł, nie wymieniają enzymów trawiennych wśród zalecanych metod łagodzenia objawów IBS [1] [2]. Enzymy mogą mieć sens przy innym rozpoznanym problemie, np. nietolerancji laktozy; jeśli objawy pojawiają się po konkretnych produktach, omów to z lekarzem albo dietetykiem, zamiast kupować enzymy na próbę.

7. Czego unikać przy IBS

• Aloesu: NICE zniechęca do jego stosowania przy IBS [1].
• Otrąb i dużych ilości błonnika nierozpuszczalnego [1].
• Sorbitolu przy biegunce [1].
• Diet eliminacyjnych na własną rękę: dietę o niskiej zawartości FODMAP NICE zaleca prowadzić z dietetykiem, a ACG tylko jako ograniczoną w czasie próbę [1] [2].

Jeśli po zmianie diety wzdęcia się nasilają, a zaparcia przeplatają się z biegunką, przeczytaj też o tym, dlaczego warzywa powodują wzdęcia i na czym polega dieta low FODMAP.

9. Podsumowanie

• Najpierw rozpoznanie u lekarza: ocena objawów alarmowych, a badania, np. w kierunku celiakii albo kalprotektyna przy biegunce, lekarz dobiera do objawów [1] [2].
• Przy zaparciach i wzdęciach: rozpuszczalny błonnik z łuski babki (psyllium) albo owies zamiast otrąb; enzymów trawiennych wytyczne nie wymieniają [1].
• Probiotyk: jeden naraz, co najmniej 4 tygodnie, potem ocena; dowody są słabe [1] [2].
• Maślan sodu: możliwy dodatek; w małym badaniu zmniejszał częstość niektórych objawów, a różnice w nasileniu bólu brzucha nie były istotne statystycznie [3].
• Unikaj aloesu i otrąb, przy biegunce także sorbitolu; dietę low FODMAP prowadź z dietetykiem [1].

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.