Jak podnieść hemoglobinę? Co działa, a co nie

Hemoglobinę podnosi leczenie przyczyny jej spadku, a nie jeden uniwersalny produkt. Najczęstszą przyczyną niskiej hemoglobiny jest niedobór żelaza [3] i wtedy pomaga preparat żelaza, którego dawkę i czas przyjmowania przy anemii ustala lekarz [2]. Gdy powodem jest niedobór witaminy B12 lub folianów, choroba przewlekła, choroba nerek albo utrata krwi, samo żelazo nie rozwiąże problemu [2][3][4]. U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedokrwistość z niedoboru żelaza jest wskazaniem do badań przewodu pokarmowego [2]. Nie ma natomiast wiarygodnych dowodów, że burak leczy anemię [11][12], a dodatek witaminy C do tabletek żelaza nie poprawił wyników leczenia w dużym badaniu klinicznym [10]. Poniżej wyjaśniamy, od jakiego wyniku mówi się o anemii, jak szybko hemoglobina powinna rosnąć przy leczeniu i kiedy iść do lekarza.

W tym artykule dowiesz się o:

• 1. Niska hemoglobina: od jakiego wyniku mówi się o anemii?
• 2. Najpierw przyczyna: dlaczego hemoglobina spada?
• 3. Kiedy iść do lekarza?
• 4. Jak podnieść hemoglobinę przy niedoborze żelaza?
• 5. Jakie witaminy na podniesienie hemoglobiny?
• 6. Co jeść przy niskiej hemoglobinie?
• 7. Co nie działa albo nie ma dowodów?
• 8. Preparat żelaza w sklepie Świat Supli
• 9. Najczęstsze pytania
• 10. Podsumowanie
• 11. Źródła

1. Niska hemoglobina: od jakiego wyniku mówi się o anemii?

Hemoglobina (Hb) to białko krwinek czerwonych, które przenosi tlen z płuc do tkanek. Znajduje się w niej większość żelaza obecnego w organizmie [3]. Anemię, czyli niedokrwistość, rozpoznaje się umownie wtedy, gdy stężenie hemoglobiny spada poniżej ustalonego progu. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznej z 2024 roku podała takie progi dla osób w wieku 15–65 lat [1]:

W ciąży progiem jest 110 g/l, a w drugim trymestrze 105 g/l [1]. Polskie laboratoria często podają wynik w g/dl, więc 12,0 g/dl to to samo co 120 g/l. Kilka uwag do tabeli:

• progi wyznaczono tak, że mniej więcej 5% zdrowych osób ma wynik poniżej nich, więc pojedynczy wynik tuż pod granicą nie przesądza o chorobie [1];
• u osób palących WHO podnosi próg o 3–6 g/l, zależnie od liczby papierosów [1];
• wynik z krwi żylnej może się różnić od wyniku z palca, a laboratoria stosują własne zakresy referencyjne [1][2];
• dla osób po 65. roku życia WHO wskazuje brak wystarczających danych [1].

Objawy, które mogą towarzyszyć anemii, i jej rodzaje opisujemy w artykule anemia: objawy, rodzaje i badania. Tutaj skupiamy się na tym, co podnosi hemoglobinę.

Jeśli lekarz potwierdzi niedobór żelaza, dostępne preparaty porównasz w kategorii suplementy z żelazem.

2. Najpierw przyczyna: dlaczego hemoglobina spada?

Niska hemoglobina jest objawem, a nie rozpoznaniem. WHO podkreśla, że postępowanie przy anemii zależy od sytuacji klinicznej i jej przyczyny [1]. Najczęstsze przyczyny to:

• niedobór żelaza: najczęstsza przyczyna anemii; według szacunków WHO cytowanych przez NIH ODS odpowiada za około połowę przypadków na świecie [3]. U kobiet przed menopauzą wynika zwykle z utraty krwi miesiączkowej, a u mężczyzn i kobiet po menopauzie często z przewlekłego krwawienia z przewodu pokarmowego [2];
• niedobór witaminy B12 lub folianów: prowadzi do niedokrwistości megaloblastycznej, w której krwinki są duże i nieprawidłowe [4][5];
• choroby przewlekłe i stany zapalne, np. reumatoidalne zapalenie stawów, nieswoiste zapalenia jelit czy niewydolność serca: to druga najczęstsza anemia, w której podstawą jest leczenie choroby, a podawanie żelaza budzi kontrowersje [2][3];
• przewlekła choroba nerek: może powodować anemię przy przesączaniu kłębuszkowym (GFR) poniżej 60 ml/min/1,73 m², a szczególnie prawdopodobna jest przy GFR poniżej 30; tu postępowanie ustala specjalista [2];
• utrata lub gorsze wchłanianie żelaza z innych powodów: celiakia (3–5% przypadków niedokrwistości z niedoboru żelaza), operacje żołądka i bariatryczne, leki przeciwzapalne z grupy NLPZ, długotrwałe przyjmowanie leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego (IPP), krwawienia z nosa, krew w moczu, częste oddawanie krwi [2].

Małe krwinki w morfologii nie zawsze oznaczają brak żelaza. Podobny obraz daje m.in. talasemia, dlatego przy małych krwinkach i prawidłowych wynikach żelaza wytyczne zalecają dalszą diagnostykę [2]. Niedobór żelaza potwierdza się badaniami gospodarki żelazem, a najbardziej przydatna jest ferrytyna: wartość poniżej 15 µg/l wskazuje na brak zapasów, a poniżej 30 µg/l na niskie zapasy. Stan zapalny może jednak zawyżać ferrytynę [2]. Sama hemoglobina nie jest ani czułym, ani swoistym wskaźnikiem niedoboru żelaza, bo na wczesnym etapie niedoboru jej wynik bywa jeszcze prawidłowy [3]. Więcej o tej zależności piszemy w artykule ferrytyna a hemoglobina, a o przygotowaniu do badań w poradniku badanie żelaza i ferrytyny.

3. Kiedy iść do lekarza?

Z wynikiem hemoglobiny poniżej normy warto pójść do lekarza, bo tylko ustalenie przyczyny pozwala wybrać właściwe leczenie. Szczególnie nie odkładaj wizyty w takich sytuacjach:

• jesteś mężczyzną albo kobietą po menopauzie i masz niedokrwistość z niedoboru żelaza: wytyczne Brytyjskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego (BSG) zalecają wtedy gastroskopię i kolonoskopię, a także badanie moczu i badanie w kierunku celiakii. Mniej więcej co trzecia taka osoba ma chorobę podstawową, najczęściej przewodu pokarmowego, a anemia może być pierwszym objawem raka jelita grubego, przełyku lub żołądka [2]. Ta sama zasada dotyczy młodych mężczyzn [2];
• jesteś młodą kobietą, a anemia jest ciężka, nawraca albo wydaje się zbyt duża w stosunku do krwawień miesiączkowych [2];
• masz duszność przy wysiłku lub kołatanie serca; WHO wymienia je wśród objawów anemii, obok nasilenia dławicy piersiowej i niewydolności serca [1];
• pojawiły się drętwienie lub mrowienie rąk i stóp; przy niedoborze B12 objawy neurologiczne mogą wystąpić nawet bez anemii [4];
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią, chorujesz przewlekle (także na nerki), stale przyjmujesz leki albo wynik dotyczy osoby niepełnoletniej.

Nie czekaj na wizytę, tylko wezwij pomoc pod numerem 112, jeśli pojawi się nagły lub silny ból w klatce piersiowej, zwłaszcza z dusznością, zimnym potem lub omdleniem, albo ciężka duszność. Takich objawów nie należy przypisywać anemii bez badania.

Wytyczne BSG zaznaczają, że leczenia żelazem zwykle nie odkłada się do czasu badań przewodu pokarmowego [2]. Decyzję o leczeniu i o badaniach podejmuje jednak lekarz. Samodzielne przyjmowanie żelaza bez badań może poprawić wynik i jednocześnie opóźnić znalezienie przyczyny, np. krwawienia.

4. Jak podnieść hemoglobinę przy niedoborze żelaza?

Jeśli badania potwierdziły niedokrwistość z niedoboru żelaza, hemoglobinę podnosi uzupełnienie żelaza. Tak zwane tabletki na podniesienie hemoglobiny to w tej sytuacji po prostu preparaty żelaza. Poniżej opisujemy, jak wygląda takie leczenie według wytycznych i czego można się po nim spodziewać.

4.1. Jak wygląda leczenie żelazem według wytycznych?

Wytyczne BSG z 2021 roku są napisane dla lekarzy. Na początek zalecają jedną tabletkę dziennie siarczanu, fumaranu lub glukonianu żelaza, a jako najlepszy kompromis podają 50–100 mg żelaza elementarnego raz dziennie, na czczo. Gdy pacjent źle znosi leczenie, lekarz może zalecić tabletkę co drugi dzień, inny preparat albo żelazo podawane dożylnie [2]. To opis zaleceń lekarskich, a nie dawka do samodzielnego leczenia anemii.

Wytyczne zwracają też uwagę na sposób przyjmowania. Żelazo przyjęte z posiłkiem może wchłaniać się nawet o 75% słabiej, a hamujący wpływ herbaty ustępuje w ciągu około 60 minut [2]. Więcej tabletek w ciągu dnia nie oznacza proporcjonalnie więcej wchłoniętego żelaza. W badaniu Morettiego i wsp. (2015) u 54 młodych kobiet z niskimi zapasami żelaza, ale bez anemii, dawka 60 mg lub większa podnosiła na 24 godziny hepcydynę, czyli hormon ograniczający wchłanianie żelaza, i zmniejszała wchłanianie kolejnej dawki o 35–45%. Dodanie dawki popołudniowej pomiędzy dwiema dawkami porannymi nie zwiększyło istotnie całkowitej ilości wchłoniętego żelaza [6].

4.2. Jak szybko rośnie hemoglobina?

Według BSG dobrą odpowiedzią na codzienne leczenie doustne niedokrwistości z niedoboru żelaza jest wzrost hemoglobiny o co najmniej 10 g/l (1 g/dl) w ciągu 2 tygodni. W zbiorczej analizie cytowanej w wytycznych taką odpowiedź miało 72,8% pacjentów. Brak takiego wzrostu po 2 tygodniach codziennego przyjmowania żelaza silnie przewidywał niepowodzenie leczenia [2].

W badaniach klinicznych tempo było różne. W badaniu Li i wsp. (2020) 440 dorosłych z niedokrwistością z niedoboru żelaza przyjmowało tabletkę zawierającą 100 mg bursztynianu żelaza trzy razy dziennie (co 8 godzin) i po 2 tygodniach hemoglobina wzrosła średnio o 1,84–2,00 g/dl [10]. W badaniu Pasupathy i wsp. (2023) u 200 dorosłych z ciężką anemią (wyjściowo średnio około 6,5–6,7 g/dl) po 8 tygodniach przyjmowania 60 mg żelaza dziennie wzrost wyniósł średnio 1,36 g/dl [9]. Badania różniły się populacją, preparatem i schematem, więc nie da się z nich wyliczyć tempa dla konkretnej osoby.

BSG zaleca sprawdzenie hemoglobiny w pierwszych 4 tygodniach leczenia, a potem mniej więcej co 4 tygodnie aż do normalizacji wyniku. Prawidłowa hemoglobina nie oznacza końca leczenia: wytyczne zalecają kontynuację przez około 3 miesiące, żeby odbudować zapasy żelaza. Optymalny czas nie jest dokładnie ustalony, a przy chorobach przewlekłych lub trwającej utracie krwi leczenie może trwać dłużej. Po wyrównaniu zaleca się kontrolę morfologii co 3 miesiące przez rok, a potem co 6 miesięcy przez 2–3 lata [2].

Gdy hemoglobina nie rośnie, BSG wymienia takie możliwe przyczyny: nieregularne przyjmowanie leku, złe wchłanianie, chorobę ogólnoustrojową lub szpiku, rozpad krwinek (hemolizę), trwające krwawienie oraz współistniejący niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego [2]. To sygnał do ponownej wizyty, a nie do samodzielnego zwiększania dawki. Podobną sytuację dla zapasów żelaza opisujemy w artykule biorę żelazo, a ferrytyna nie rośnie.

4.3. Codziennie czy co drugi dzień?

Badania wchłaniania wypadają na korzyść dawkowania co drugi dzień. W badaniu Stoffel i wsp. (2017) u kobiet z niskimi zapasami żelaza, które przyjmowały 60 mg żelaza rano, skumulowane wchłanianie wyniosło 21,8% przy dawkowaniu co drugi dzień przez 28 dni i 16,3% przy dawkowaniu codziennym przez 14 dni [7]. W kolejnym badaniu tego zespołu (2020) u 19 kobiet z niedokrwistością z niedoboru żelaza wchłanianie dawki przyjętej co drugi dzień było o 40–50% wyższe niż dawki przyjętej dzień po dniu [8].

Lepsze wchłanianie nie przełożyło się jednak na szybszy wzrost hemoglobiny. W badaniu Pasupathy i wsp. (2023), zaślepionym i z hemoglobiną jako głównym wynikiem, 200 dorosłych z ciężką anemią przyjmowało przez 8 tygodni 120 mg żelaza co drugi dzień albo 60 mg codziennie. Hemoglobina wzrosła o 1,05 i 1,36 g/dl, a różnica nie była istotna statystycznie. Nudności w 4. tygodniu zgłaszano częściej przy dawkowaniu co drugi dzień (10,3% wobec 2,0%) [9]. Dawkowanie co drugi dzień jest więc jedną z opcji, którą BSG wymienia głównie przy złej tolerancji leczenia [2]; nie wykazano, że szybciej podnosi hemoglobinę. Zmianę schematu omów z lekarzem.

4.4. Działania niepożądane i bezpieczeństwo

Po siarczanie żelaza nudności, biegunka i zaparcia występują częściej niż po placebo (iloraz szans 2,32). W zakresie 50–400 mg dziennie nie stwierdzono, by częstość tych dolegliwości zależała od dawki, a w badaniach obserwacyjnych leczenie przerywało do 40% pacjentów [2]. Jeśli żelazo źle znosisz, nie odstawiaj go po cichu: lekarz może zmienić preparat lub schemat [2]. Sposoby radzenia sobie z zaparciami opisujemy w artykule zaparcia po żelazie.

Górny tolerowany poziom spożycia żelaza dla zdrowych dorosłych wynosi według NIH ODS 45 mg dziennie; nie dotyczy on leczenia prowadzonego przez lekarza. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w 2024 r. nie ustalił górnego poziomu, ale określił bezpieczny poziom łącznego spożycia żelaza dla dorosłych, także w ciąży i podczas karmienia, na 40 mg dziennie [13]; to punkt odniesienia dla samodzielnej suplementacji, a nie dla leczenia zaleconego przez lekarza. Dawki od 45 mg dziennie mogą powodować nudności i zaparcia [3]. Preparaty żelaza przechowuj poza zasięgiem dzieci, bo ich przypadkowe połknięcie bywało w USA przyczyną zgonów dzieci [3].

5. Jakie witaminy na podniesienie hemoglobiny?

Witaminy podnoszą hemoglobinę tylko wtedy, gdy to ich niedobór jest przyczyną anemii. Ich przyjmowanie na wszelki wypadek nie zastąpi leczenia niedoboru żelaza.

5.1. Witamina B12 i foliany

Niedobór witaminy B12 może powodować niedokrwistość megaloblastyczną, zmęczenie, bladość i objawy neurologiczne. Do grup ryzyka należą osoby z anemią złośliwą (brak czynnika wewnętrznego potrzebnego do wchłaniania B12), po operacjach przewodu pokarmowego, długo przyjmujące metforminę lub IPP oraz osoby na diecie bez produktów zwierzęcych. Przy zaburzeniach wchłaniania, np. w anemii złośliwej, B12 podaje się zwykle domięśniowo, więc zwykła tabletka może nie wystarczyć [4]. Niedobór rozpoznaje się badaniami, m.in. stężenia B12 i kwasu metylomalonowego [4].

Izolowany niedobór folianów jest rzadki. Zwykle towarzyszy mu inny niedobór i wiąże się z nadużywaniem alkoholu albo chorobami upośledzającymi wchłanianie, takimi jak celiakia czy nieswoiste zapalenia jelit [5]. Duże dawki kwasu foliowego mogą poprawić obraz krwi przy niedoborze B12, ale nie cofają uszkodzeń nerwów, co może opóźnić rozpoznanie [5]. Dlatego nie przyjmuj kwasu foliowego w dużych dawkach na hemoglobinę bez sprawdzenia B12. Górny limit dla kwasu foliowego u dorosłych to 1000 µg dziennie [5].

5.2. Witamina C: pomaga żelazu z diety, ale nie poprawiła wyników leczenia

Witamina C zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego z pożywienia [3]. W leczeniu tabletkami żelaza jej dodatek nie dał jednak korzyści. W badaniu Li i wsp. (2020) 440 dorosłych z niedokrwistością z niedoboru żelaza przyjmowało przez 3 miesiące tabletkę zawierającą 100 mg bursztynianu żelaza co 8 godzin, z 200 mg witaminy C albo bez niej. Po 2 tygodniach hemoglobina wzrosła o 2,00 i 1,84 g/dl, co autorzy uznali za wynik równoważny; wzrost ferrytyny i częstość działań niepożądanych też były podobne [10]. Było to badanie otwarte, w którym uczestnicy wiedzieli, co przyjmują. Na jego podstawie wytyczne BSG nie zalecają dodawania witaminy C do doustnego żelaza [2].

6. Co jeść przy niskiej hemoglobinie?

Dieta dostarcza żelaza w dwóch postaciach. Żelazo hemowe z mięsa, ryb, owoców morza i drobiu wchłania się lepiej i mniej zależy od innych składników posiłku niż żelazo niehemowe z roślin i produktów wzbogacanych. Z diety mieszanej wchłania się około 14–18% żelaza, a z wegetariańskiej 5–12%, dlatego NIH ODS szacuje zapotrzebowanie wegetarian na 1,8 raza wyższe [3]. Zalecane dzienne spożycie żelaza według NIH ODS to 18 mg dla kobiet w wieku 19–50 lat i 8 mg dla mężczyzn oraz kobiet po 50. roku życia [3].

Przykładowe źródła żelaza według tabeli NIH ODS [3]:

• wzbogacane płatki śniadaniowe: do 18 mg w porcji;
• ostrygi (około 85 g): 8 mg;
• biała fasola (szklanka): 8 mg;
• wątroba wołowa (około 85 g): 5 mg;
• soczewica, gotowany szpinak lub tofu (pół szklanki): po 3 mg; żelazo ze szpinaku wchłania się słabo z powodu polifenoli;
• wołowina (około 85 g): 2 mg.

Wchłanianie żelaza niehemowego zwiększają witamina C, mięso, ryby i drób, a zmniejszają fityniany z produktów zbożowych i strączków, część polifenoli oraz wapń [3]. Herbatę i kawę jako czynniki wiążące żelazo wymieniają wytyczne BSG [2]. NIH ODS zaznacza jednak, że w typowej diecie zachodniej wpływ tych czynników na zapasy żelaza u większości ludzi jest niewielki [3]. Przy rozpoznanej niedokrwistości z niedoboru żelaza wytyczne BSG opisują leczenie preparatem żelaza, a nie samą zmianę diety [2].

7. Co nie działa albo nie ma dowodów?

Przy buraku warto zapamiętać jedną rzecz: w przejrzanych przez nas źródłach nie ma przekonujących dowodów, że burak lub sok z buraka podnosi hemoglobinę u osób z anemią. Warzywo może być częścią diety, ale nie zastępuje leczenia przyczyny.

8. Preparat żelaza w sklepie Świat Supli

Przy rozpoznanej anemii rodzaj preparatu, dawkę i czas leczenia ustala lekarz. Poniższy suplement marki Świat Supli to przykład preparatu dla dorosłych z potwierdzonym w badaniach niedoborem żelaza, a nie zamiennik leczenia anemii. Szerszy wybór preparatów znajdziesz w rankingu suplementów z żelazem, porównanie form żelaza w artykule żelazo dla kobiet: porównanie form, a zasady łączenia z magnezem w tekście żelazo i magnez.

Sklep Świat Supli → Witaminy i Zdrowie → Minerały → Żelazo → Świat Supli Żelazo Chelat Forte 60 kaps.

10. Podsumowanie

• Niska hemoglobina to objaw: najpierw trzeba ustalić przyczynę, najczęściej niedobór żelaza, ale też B12, folianów, chorobę przewlekłą, chorobę nerek lub utratę krwi.
• U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedokrwistość z niedoboru żelaza wymaga badań przewodu pokarmowego.
• Przy codziennym doustnym leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza dobrą odpowiedzią jest wzrost hemoglobiny o co najmniej 1 g/dl w ciągu około 2 tygodni, a leczenie trwa jeszcze około 3 miesięcy po normalizacji.
• Witamina C dodana do tabletek żelaza nie poprawiła wyników, a dawkowanie co drugi dzień nie podniosło hemoglobiny szybciej.
• Brakuje wiarygodnych dowodów, że burak pomaga w anemii; B12 i foliany pomagają tylko przy ich niedoborze.