W tym artykule wyjaśniamy, co to za badanie i kiedy ma sens, jak czytać wynik, czy homocysteina ma coś wspólnego z cholesterolem i lipoproteiną(a), co pokazały badania z randomizacją i jak bezpiecznie uzupełniać witaminy z grupy B.

1. Homocysteina: co to jest

Homocysteina jest aminokwasem siarkowym, którego nie dostarczamy z jedzeniem: organizm wytwarza ją z metioniny, aminokwasu obecnego w białku. Przy udziale witamin z grupy B homocysteina przekształca się w cysteinę albo wraca do metioniny [2]. Gdy brakuje witaminy B12, folianów lub witaminy B6, ten obieg zwalnia i homocysteina gromadzi się we krwi [1]. Dlatego jej stężenie jest w dużej mierze wskaźnikiem tego, jak działa metabolizm tych witamin.

Na wynik wpływają także wiek, płeć i palenie: u mężczyzn homocysteina jest zwykle wyższa, a u kobiet rośnie po menopauzie [1]. Podnoszą ją przewlekła choroba nerek, niedoczynność tarczycy, alkohol, zaburzenia wchłaniania oraz niektóre leki przyjmowane długo: metformina, metotreksat, leki hamujące wydzielanie kwasu w żołądku (inhibitory pompy protonowej) i niacyna [3]. Rzadką, genetyczną przyczyną bardzo wysokich wartości jest homocystynuria [1]. Suplementy nie zastępują ustalenia przyczyny; jeśli lekarz potwierdził niedobór, preparaty z witaminami z grupy B znajdziesz w sklepie Świat Supli w kategorii witamina B.

2. Badanie homocysteiny: co pokazuje i jak się przygotować

Lekarz zleca to badanie przede wszystkim przy podejrzeniu niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego (zmęczenie, zawroty głowy, drętwienie rąk i stóp, owrzodzenia w jamie ustnej), zwłaszcza u osób niedożywionych i starszych, oraz przy podejrzeniu homocystynurii [1]. W innych sytuacjach wskazania ustala się indywidualnie; o oznaczeniu decyduje lekarz przy konkretnym podejrzeniu diagnostycznym. Brytyjskie wytyczne odradzają dodawanie homocysteiny do rutynowych badań w kierunku trombofilii bez cech homocystynurii [23].

• Na czczo: 8 do 12 godzin bez jedzenia, rano, tylko niegazowana woda [1] [5].
• Suplementy: powiedz lekarzowi, jakie witaminy z grupy B przyjmujesz, ale nie odstawiaj ich samodzielnie przed badaniem [1].
• Pobranie: po pobraniu krwinki nadal uwalniają homocysteinę, więc opóźnione oddzielenie osocza może zawyżyć wynik. Próbkę trzeba szybko odwirować albo trzymać na lodzie i odwirować w ciągu godziny, bo inaczej wynik wychodzi fałszywie zawyżony [4]. Część laboratoriów używa specjalnej probówki, więc przed wizytą warto zapytać w punkcie pobrań [5].
• Cena: zależy od laboratorium i miasta; badanie bywa oferowane w pakietach z witaminą B12 i kwasem foliowym, które pomagają ustalić przyczynę wysokiego wyniku.

2.1. Homocysteina: norma i jak czytać wynik

Wynik zawsze porównuj z zakresem wydrukowanym przez laboratorium, bo metody oznaczania się różnią [5]. Niska homocysteina w granicach zakresu laboratorium nie jest opisywana w wykorzystanych przez nas źródłach jako problem kliniczny; jeśli wynik jest poniżej zakresu, omów go z lekarzem razem z pozostałymi badaniami.

3. Homocysteina a cholesterol i lipoproteina(a)

Homocysteina nie jest frakcją cholesterolu i nie zastępuje lipidogramu. Dla porządku: LDL to cholesterol frakcji lipoprotein o niskiej gęstości, kojarzony z ryzykiem miażdżycy, HDL to frakcja lipoprotein o wysokiej gęstości, a lipoproteina(a) to cząsteczka podobna do LDL, której stężenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie. To osobny marker, który w badaniach obserwacyjnych wiąże się z ryzykiem sercowo-naczyniowym niezależnie od lipidów. W amerykańskiej kohorcie MESA, w analizie około 6,6 tysiąca uczestników, związek homocysteiny z udarem utrzymywał się po uwzględnieniu cholesterolu całkowitego, HDL i triglicerydów; z chorobą wieńcową wiązała się tylko w analizie wartości ciągłych [14]. Lipoproteina(a) wiązała się z chorobą wieńcową, ale nie z udarem. Gdy podwyższone były jednocześnie lipoproteina(a) i homocysteina, ryzyko choroby wieńcowej było o 58 procent wyższe (HR 1,58; 95-procentowy przedział ufności, CI, 1,08 do 2,30) niż u osób, u których oba markery były niskie; za podwyższone uznano lipoproteinę(a) od 50 mg/dl i homocysteinę od 12 µmol/l, a mediana obserwacji wyniosła 15,8 roku. HR (iloraz hazardów), podobnie jak RR (ryzyko względne) i OR (iloraz szans) w dalszej części, opisuje względną różnicę: 58 procent więcej nie oznacza 58 punktów procentowych, a przy trzech podwyższonych markerach, łącznie z CRP (białkiem C-reaktywnym, markerem stanu zapalnego), ryzyko udaru było prawie trzykrotnie wyższe (HR 2,99) [14].

Co z tego wynika dla osoby z wysokim cholesterolem i homocysteiną w normie? Prawidłowa homocysteina nie znosi ryzyka wynikającego z wysokiego LDL ani wysokiej lipoproteiny(a); to różne ścieżki. I odwrotnie: wysoka homocysteina przy dobrym lipidogramie jest sygnałem, by szukać niedoboru witamin i sprawdzić nerki, a nie powodem, by lekceważyć cholesterol. Badanie MESA jest obserwacyjne, więc nie dowodzi, że obniżenie homocysteiny zmniejszy ryzyko [14]. Co obniża LDL i które składniki suplementów mają na to dowody, opisujemy w zestawieniu suplementów na cholesterol.

4. Co pokazały badania: marker czy przyczyna chorób serca

Metaanaliza 30 badań obserwacyjnych wykazała, że o 25 procent niższe stężenie homocysteiny, czyli o około 3 µmol/l, wiązało się z o 11 procent niższym ryzykiem choroby niedokrwiennej serca i o 19 procent niższym ryzykiem udaru; autorzy określili homocysteinę jako co najwyżej umiarkowany, niezależny czynnik prognostyczny [6]. Inna analiza z 2002 r. oszacowała, że obniżenie homocysteiny o 3 µmol/l zmniejszyłoby ryzyko choroby wieńcowej o 16 procent i udaru o 24 procent [7]. Były to jednak wyliczenia z modelu, nie wyniki leczenia.

Te szacunki sprawdzono w badaniach z randomizacją i nie potwierdziły się dla serca:

Na telefonie przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć wszystkie kolumny.

Przegląd Cochrane z 2017 r., obejmujący 15 badań z randomizacją i 71 422 uczestników, podsumował te dane: obniżanie homocysteiny nie zmniejszało ryzyka zawału (RR 1,02) ani zgonu z jakiejkolwiek przyczyny (RR 1,01), przy małym zmniejszeniu ryzyka udaru (4,3 wobec 5,1 procent, RR 0,90); dowody oceniono jako wysokiej jakości [13]. Analiza genetyczna ponad 48 tysięcy osób z chorobą wieńcową, wolna od błędu publikacji, wykazała, że wrodzona, umiarkowanie wyższa homocysteina (wariant genu MTHFR, kodującego enzym uczestniczący w przemianach folianów) nie zwiększa ryzyka choroby wieńcowej (OR 1,02) [8]. Wniosek: homocysteina jest markerem, który często towarzyszy chorobom naczyń, ale w badaniach z randomizacją jej obniżanie witaminami nie chroniło przed zawałem. Rozpoznany niedobór witamin wymaga leczenia niezależnie od tego.

4.1. Czy warto badać homocysteinę

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego z 2016 r. nie zalecają rutynowego oznaczania biomarkerów krążących, wśród których wymieniają homocysteinę, do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego (klasa III) [15]; wytyczne z 2021 r. utrzymały to stanowisko wobec biomarkerów osoczowych [16]. Ryzyko ocenia się na podstawie klasycznych czynników, takich jak wiek, ciśnienie, cholesterol i palenie [15]. Lekarz może zlecić badanie homocysteiny przede wszystkim przy podejrzeniu niedoboru witaminy B12 lub folianów i homocystynurii [1]; w innych sytuacjach, na przykład po udarze w młodym wieku bez jasnej przyczyny, decyduje o nim w ramach szerszej diagnostyki [3].

5. Jak obniżyć homocysteinę

Skuteczne obniżenie zaczyna się od przyczyny. Najpierw lekarz sprawdza witaminę B12, kwas foliowy i czynność nerek oraz przegląda przyjmowane leki [3].

• Niedobór witaminy B12 lub folianów: uzupełnienie według zaleceń lekarza; osobom, które nie wchłaniają B12 z przewodu pokarmowego, podaje się ją na receptę, na przykład w zastrzykach [17], więc nie dobieraj dawki na własną rękę.
• Dieta: foliany dostarczają ciemnozielone warzywa liściaste, suche nasiona fasoli i grochu oraz owoce cytrusowe [18]; witamina B12 występuje naturalnie w rybach, mięsie, drobiu, jajach i nabiale, a na diecie roślinnej trzeba sięgać po żywność wzbogacaną lub suplementy [17].
• Styl życia: rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu usuwają dwie częste przyczyny wysokiego wyniku [1] [3].
• Leki: jeśli długo przyjmujesz metforminę albo leki na zgagę z grupy inhibitorów pompy protonowej, zapytaj lekarza o kontrolę witaminy B12 [3].

5.1. Witaminy z grupy B: co wolno obiecać i ile to bezpiecznie

W Unii Europejskiej dopuszczone są oświadczenia, że foliany, witamina B6 i witamina B12 pomagają w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny; podobne oświadczenia mają betaina i cholina, każda z własnymi warunkami ilościowymi [19]. Referencyjne wartości spożycia (RWS) wynoszą 1,4 mg dla witaminy B6, 200 µg dla kwasu foliowego i 2,5 µg dla witaminy B12 [20]; oświadczenie zdrowotne można stosować do produktu, który jest co najmniej źródłem danej witaminy w rozumieniu rozporządzenia [19]. Opisany niżej produkt dostarcza w kapsułce po 100 procent RWS każdej z nich. Przy betainie obowiązuje ostrzeżenie, że spożycie powyżej 4 g dziennie może znacznie zwiększyć stężenie cholesterolu we krwi [19]; to ważne dla osób, które sięgają po nią z powodu wysokiego cholesterolu.

Więcej nie znaczy lepiej. Górny tolerowany poziom spożycia dodatkowych folianów, czyli kwasu foliowego i soli 5-MTHF (folianów metylowanych) z suplementów i żywności wzbogacanej, to łącznie 1 000 µg dziennie dla dorosłych; nie obejmuje folianów naturalnie obecnych w żywności, bo duże dawki u osoby z niedoborem witaminy B12 mogą poprawić morfologię i jednocześnie dopuścić do postępu objawów neurologicznych [21]. Dla witaminy B6 górny poziom to 12 mg dziennie łącznie z żywności i suplementów, z powodu ryzyka neuropatii obwodowej [22]. Obie wartości dotyczą dorosłych, to limity bezpieczeństwa, a nie zalecane dawki; dla dzieci i młodzieży limity są niższe [21] [22]. Dawki B6 w badaniach NORVIT, HOPE-2 i WAFACS (40 do 50 mg) przekraczały ten poziom kilkukrotnie [9] [10] [12] [22]. Z tego powodu nie zalecamy preparatów o wysokich dawkach B6 bez wskazania lekarza.

5.2. Jak wybrać suplement i gdzie szukać w sklepie

Ścieżka w sklepie Świat Supli: kategoria witamina B. Na etykiecie sprawdź, ile porcja dostarcza witaminy B6, kwasu foliowego i B12 w odniesieniu do RWS, i unikaj łączenia kilku preparatów z tymi samymi witaminami; szerzej piszemy o tym w poradniku jakich suplementów nie łączyć. Poniżej produkt marki własnej Promaker, a w kategorii znajdziesz także produkty innych marek.

Promaker B-Complex, 90 kapsułek

Według karty produktu kapsułka zawiera osiem witamin z grupy B, w tym witaminę B6 1,4 mg, kwas foliowy 200 µg i witaminę B12 2,5 µg, czyli po 100 procent RWS; porcja to 1 kapsułka dziennie, najlepiej rano do posiłku. Witamina B6, kwas foliowy i witamina B12 pomagają w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny. Kapsułka zawiera żelatynę wołową, więc produkt nie jest dla wegan i wegetarian. Przy niedoborze B12, lekach przyjmowanych na stałe, w ciąży, podczas karmienia piersią i u osób niepełnoletnich o suplementacji decyduje lekarz.

Dla kogo: dla dorosłych, którzy chcą uzupełnić dietę o witaminy z grupy B w ilości referencyjnej i nie są na diecie wegańskiej ani wegetariańskiej.

W informacji o alergenach etykieta na zdjęciu w karcie produktu wymienia mleko; przy alergii sprawdź etykietę przed zakupem.

Zobacz skład i etykietę

7. Podsumowanie

• Homocysteina rośnie głównie przy niedoborze witaminy B12, folianów i B6, w chorobie nerek, przy niektórych lekach i paleniu [1] [3].
• Typowy zakres to 5 do 15 µmol/l; badanie wykonuje się na czczo, a próbkę trzeba szybko odwirować [1] [2] [4].
• Homocysteina i cholesterol to różne markery, a prawidłowa homocysteina nie znosi ryzyka wysokiego LDL; w badaniu MESA jednocześnie podwyższone homocysteina i lipoproteina(a) wiązały się z większym ryzykiem choroby wieńcowej [14].
• Obniżanie homocysteiny witaminami nie zmniejszyło liczby zawałów ani zgonów, z małym efektem na udary [13].
• Foliany, B6 i B12 pomagają w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny; u dorosłych górny poziom B6 to 12 mg dziennie łącznie z dietą, a dodatkowych folianów (kwasu foliowego i 5-MTHF) łącznie 1 000 µg [19] [21] [22].
• Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Ilustracje w tym artykule zostały przygotowane z pomocą sztucznej inteligencji (AI). Zdjęcia produktów pochodzą ze sklepu Świat Supli.

Artykuł Homocysteina: co to za badanie, norma, związek z cholesterolem i jak ją obniżyć pochodzi z serwisu Blog Świat Supli.